Ανησυχητική η εικόνα για τα καταφύγια στην Αττική…
Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και κυρίως στην Κύπρο επανέφεραν στο προσκήνιο ένα θέμα που για δεκαετίες έμενε στο περιθώριο: τα καταφύγια. Πού βρίσκονται; Σε τι κατάσταση είναι; Και, κυρίως, πόσο έτοιμη είναι η Ελλάδα σε περίπτωση κρίσης; Ο ειδικός ερευνητής και συγγραφέας Κωνσταντίνος Κυρίμης, ο άνθρωπος που χαρτογράφησε τα καταφύγια της Αττικής και τα ανέδειξε στο δίτομο έργο του «Τα καταφύγια της Αττικής – Μια περιήγηση στη μυστική, υπόγεια Αττική», δίνει απαντήσεις που προκαλούν προβληματισμό.
Ο Κυρίμης εξηγεί ότι η έρευνά του ξεκίνησε από προσωπική περιέργεια και εξελίχθηκε σε συστηματική καταγραφή ενός σχεδόν άγνωστου δικτύου υπόγειων χώρων. Παρά τον καθοριστικό ρόλο τους στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα καταφύγια δεν είχαν ποτέ τεκμηριωθεί επαρκώς. Πολλά βρίσκονται κρυμμένα κάτω από πολυκατοικίες, δρόμους και πλατείες, ενώ η σύγχρονη δόμηση οδηγεί σταδιακά στην εξαφάνισή τους.
Σύμφωνα με τον ερευνητή, η «φτωχή Ελλάδα» του 1940 διέθετε περίπου 12.000 καταφύγια μόνο στην Αττική. Σήμερα, ο αριθμός αυτός έχει μειωθεί δραματικά σε περίπου 1.500. Τα περισσότερα κατασκευάστηκαν σε τρεις περιόδους: την εποχή Μεταξά, την Κατοχή από τους Γερμανούς και την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία. Ωστόσο, η ηλικία τους – πάνω από 80 χρόνια – σημαίνει ότι μεγάλο μέρος τους βρίσκεται σε κακή κατάσταση.
Ο Κυρίμης περιγράφει ένα αυστηρό και αποτελεσματικό σύστημα κατασκευής καταφυγίων πριν τον πόλεμο: έλεγχοι, προδιαγραφές, επιτόπιες επιθεωρήσεις και βαριές ποινές για κακοτεχνίες. Τα καταφύγια διέφεραν σε μέγεθος, αντοχή και χρήση, ενώ πολλά διέθεταν εξαερισμό, χώρους υγιεινής και εξόδους διαφυγής. Σήμερα, όμως, η πρόσβαση σε αυτά είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Μόνο ένα λειτουργεί ως χώρος ιστορικής μνήμης, ενώ τα υπόλοιπα παραμένουν κλειστά στο κοινό.
Το πιο ανησυχητικό σημείο της συζήτησης αφορά την ετοιμότητα του πληθυσμού. Ο Κυρίμης τονίζει ότι το 1940 οι πολίτες γνώριζαν τα κοντινά καταφύγια, συμμετείχαν σε ασκήσεις και εκπαιδεύονταν συστηματικά. Σήμερα, η επίσημη θέση ότι «τα καταφύγια είναι απόρρητα και θα αποκαλυφθούν σε περίπτωση πολέμου» θεωρείται από τον ίδιο επικίνδυνη. Η πρώτη επαφή ενός πολίτη με ένα καταφύγιο «δεν μπορεί να γίνει εν μέσω πολέμου», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Ο ερευνητής ξεχωρίζει μεγάλα και εντυπωσιακά καταφύγια, όπως αυτό στον Αρδηττό με χωρητικότητα 1.330 ατόμων, αλλά και γερμανικά καταφύγια μεγάλης αντοχής. Αναφέρει ακόμη και ένα μικρό καταφύγιο που έχει μετατραπεί σε ναό, όπου οι θωρακισμένοι τοίχοι συνυπάρχουν με αγιογραφίες, δημιουργώντας μια παράδοξη αλλά συμβολική εικόνα.
Κλείνοντας, ο Κυρίμης επισημαίνει ότι χωρίς εκπαίδευση του πληθυσμού, ακόμη και τα καλύτερα καταφύγια δεν αρκούν. Η Ελλάδα έχει χάσει σε μεγάλο βαθμό την «κουλτούρα προστασίας» που χαρακτήριζε τις προηγούμενες γενιές, γεγονός που θα μπορούσε να αποδειχθεί κρίσιμο σε μια περίοδο κρίσης.
