«Καμπανάκι« Συνηγόρου του Πολίτη για τα δικαιώματα των ΑμεΑ
Χρόνιες παθογένειες, δυσλειτουργίες στα Κέντρα Πιστοποίησης Αναπηρίας, ψηφιακός αποκλεισμός και διακρίσεις
Η προστασία και η κατοχύρωση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία στην Ελλάδα παραμένει μια διαδικασία που διαρκώς δοκιμάζεται ανάμεσα στις εξαγγελίες του νόμου και την πραγματικότητα.
Η Ειδική Έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη για το 2025, υπό την ιδιότητά του ως ανεξάρτητου μηχανισμού παρακολούθησης της Σύμβασης του ΟΗΕ, καταγράφει τις θεσμικές τομές, αλλά και τις διοικητικές αγκυλώσεις που δυσκολεύουν τη ζωή εκατοντάδων χιλιάδων πολιτών.
Το έργο της Αρχής φωτίζει ένα ευρύ φάσμα τομέων, από τις διαδικασίες πιστοποίησης και την προσβασιμότητα μέχρι την εργασία, την υγεία και την κοινωνική προστασία.
Η δοκιμασία των ΚΕΠΑ
Στην «καρδιά» των καθημερινών προβλημάτων των πολιτών βρίσκονται οι διαδικασίες πιστοποίησης αναπηρίας και η λειτουργία των Κέντρων Πιστοποίησης Αναπηρίας. Η Αρχή γίνεται αποδέκτης ολοένα αυξανόμενου όγκου αναφορών που αφορούν τη συμπεριφορά ορισμένων ιατρών στις Υγειονομικές Επιτροπές, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις αγγίζει τα όρια της προσβλητικής μεταχείρισης απέναντι σε ευάλωτους πολίτες.
Παρά τη στελέχωση του Ειδικού Σώματος Ιατρών και τη διοργάνωση προγραμμάτων ανθρωποκεντρικής εκπαίδευσης από τον e-ΕΦΚΑ, παραμένουν κρίσιμα θεσμικά κενά. Η καθυστέρηση στην έκδοση του Κώδικα Δεοντολογίας και η έλλειψη εξειδικευμένων κριτηρίων αξιολόγησης του έργου των ιατρών στερούν από τη διοίκηση τα απαραίτητα εργαλεία πειθαρχικού ελέγχου, αφήνοντας τις καταγγελίες μετέωρες.
Ψηφιακός μετασχηματισμός με κινδύνους αποκλεισμού
Η ψηφιοποίηση του κράτους, μολονότι διευκολύνει τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτών, συχνά μετατρέπεται σε αόρατο τείχος για τα άτομα με αναπηρία ή τους ηλικιωμένους. Ζητήματα όπως η αυστηρή απαίτηση φυσικής παρουσίας για την ταυτοποίηση στοιχείων στο Εθνικό Μητρώο Επικοινωνίας ή η αδυναμία πρόσβασης σε προγράμματα κοινωνικού τουρισμού λόγω έλλειψης ψηφιακών δεξιοτήτων και κατάλληλου εξοπλισμού, ανέδειξαν τον κίνδυνο ενός νέου τύπου αποκλεισμού.
Θετική εξαίρεση αποτέλεσε η καθιέρωση δυνατότητας εξ αποστάσεως ταυτοποίησης για την πιστοποίηση κινητού τηλεφώνου, μια εξέλιξη που έδωσε λύση σε χρόνιες δυσκολίες.
Τα δικαιώματα των παιδιών
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν τα ευρήματα που αφορούν τα παιδιά με αναπηρία και τις οικογένειές τους. Σημαντικές δομές κοινωνικής φροντίδας, όπως τα ΚΔΑΠμεΑ και τα Κέντρα Διημέρευσης Ημερήσιας Φροντίδας, καταγράφονται συχνά να απορρίπτουν ή να αποπέμπουν ανήλικους και ενήλικες με υψηλές ανάγκες υποστήριξης ή έντονες διαταραχές συμπεριφοράς, επικαλούμενες την επιστημονική κρίση.
Η τάση αυτή, σε συνδυασμό με αλλαγές στο κανονιστικό πλαίσιο χρηματοδότησης που θέτουν ελάχιστα όρια παρουσιών, περιορίζει την ουσιαστική στήριξη των οικογενειών. Παράλληλα, τα εμπόδια που συναντούν οι γονείς στις τραπεζικές συναλλαγές και η προσκόμιση ευαίσθητων ιατρικών δεδομένων επιβαρύνουν περαιτέρω την καθημερινότητά τους.
Προβλήματα κινητικότητας
Στον τομέα της κινητικότητας, η έκθεση καταγράφει θετικές νομοθετικές παρεμβάσεις αλλά και επιμέρους αστοχίες. Η θέσπιση της χρήσης της πλαστικής Κάρτας Αναπηρίας στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς χωρίς την ανάγκη προσκόμισης ογκωδών γνωματεύσεων συνιστά σημαντικό βήμα απλούστευσης και προστασίας των προσωπικών δεδομένων.
Αντίστοιχα, η πρώτη ενσωμάτωση της κάρτας ως δικαιολογητικού για την ατελή διέλευση από τα διόδια στη σύμβαση παραχώρησης του Βόρειου Οδικού Άξονα Κρήτης δημιουργεί ένα θετικό προηγούμενο. Σημαντική θετική εξέλιξη αποτέλεσε επίσης η κατάργηση της υποχρέωσης πιστοποίησης διά βίου αναπηρίας για την απαλλαγή από τα τέλη ταξινόμησης αυτοκινήτων, καθώς και η δρομολόγηση της αναδρομικής διαγραφής και επιστροφής αχρεωστήτως καταβληθέντων τελών κυκλοφορίας.
Ωστόσο, ζητήματα όπως η λίστα παθήσεων για τη χορήγηση δελτίου στάθμευσης, βασισμένη σε παρωχημένα ιατρικά μοντέλα, εξακολουθούν να αποκλείουν πολίτες που έχουν αποδεδειγμένη ανάγκη στήριξης.
Εργασία, υγεία και αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο
Στο πεδίο της απασχόλησης, η έκθεση αναδεικνύει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα, καθώς και τις έμμεσες διακρίσεις που μπορεί να προκύψουν σε καθεστώτα τηλεργασίας με την επιβολή δυσανάλογων όρων ελέγχου.
Την ίδια στιγμή, σοβαρό κοινωνικό ζήτημα παραμένει η εξαίρεση του εξωιδρυματικού επιδόματος των βαριά ανασφάλιστων ή ασφαλισμένων πολιτών από το ακατάσχετο καθεστώς, με αποτέλεσμα οι δικαιούχοι να κινδυνεύουν από κατασχέσεις για χρέη. Στον χώρο της υγείας, παρά τις βελτιώσεις στο πρόγραμμα κατ’ οίκον αποστολής φαρμάκων υψηλού κόστους από τον ΕΟΠΥΥ, οι καθυστερήσεις και οι διοικητικές δυσλειτουργίες απαιτούν διαρκή επαγρύπνηση.
Ο Συνήγορος του Πολίτη υπενθυμίζει καταληκτικά ότι ο σεβασμός στα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία δεν αποτελεί απλώς μια τυπική νομική υποχρέωση συμμόρφωσης με διεθνείς συνθήκες, αλλά δείκτη πολιτισμού και κοινωνικής συνοχής. Η γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα στους κανόνες και την πράξη απαιτεί συντονισμένη δράση, ενσυναίσθηση και κατάργηση κάθε μορφής γραφειοκρατικού ή κοινωνικού αποκλεισμού.
