Είμαστε με τους ληστές ή με τους νοικοκύρηδες;

Του Άγη Βερούτη

Μάλλον με τους εγκληματίες είμαστε.

Στην Άνω Σύρο μια γυναίκα μεταμφιεσμένη με μάσκα, γάντια και σκούρα ρούχα εισέβαλε σε κατοικία κρατώντας μαχαίρι. Απείλησε τη σύζυγο του ενοίκου, ακούμπησε το μαχαίρι στην κοιλιά της και της προκάλεσε αμυχή. Ο άνδρας, που εκείνη τη στιγμή έτρωγε, άρπαξε το κουζινομάχαιρο που είχε μπροστά του και επενέβη.

Από την είσοδο της ένοπλης γυναίκας μέχρι την έξοδό της πέρασαν περίπου επτά δευτερόλεπτα, σύμφωνα με όσα αναφέρονται στο βούλευμα. Επτά δευτερόλεπτα⁠.

Μέσα σε αυτόν τον χρόνο ο ένοικος έπρεπε, κατά την άνεση της εκ των υστέρων κρίσης, να αναγνωρίσει τη μεταμφιεσμένη εισβολέα, να μετρήσει το μαχαίρι της και να εκτιμήσει αν κινδυνεύει αρκετά ώστε να αμυνθεί. Ενδεχομένως να έπρεπε να τη ρωτήσει αν σκόπευε πράγματι να σκοτώσει τη γυναίκα του ή αν επρόκειτο απλώς για μια κάπως άκομψη ληστεία.

Είναι αδιάφορο αν την είχε γνωρίσει κάποτε. Εκείνη τη στιγμή δεν είδε μια γνωστή του. Είδε μια μασκοφόρο γυναίκα να έχει παραβιάσει το σπίτι του και να κρατά τη σύζυγό του με ένα μαχαίρι στην κοιλιά. Η αναγνώριση προσώπων μπορεί να περιμένει. Το μαχαίρι δεν περιμένει.

Οι πρώτες πληροφορίες την περιέγραφαν να βγαίνει αιμόφυρτη από το σπίτι, ενώ η αρχική ενημέρωση που αποδόθηκε στην ΕΛ.ΑΣ. ανέφερε τραυματισμό με αιχμηρό αντικείμενο εντός της κατοικίας. Η υπεράσπιση υποστηρίζει ότι σε καρέ του βίντεο φαίνεται ήδη χτυπημένο το μπουφάν της κατά την έξοδο. Η αρχική εικόνα της υπόθεσης⁠ και ο ισχυρισμός της υπεράσπισης⁠ έχουν καταγραφεί δημόσια.

Το δικαστικό συμβούλιο ανασυνθέτει καταδίωξη έξω από την κατοικία και τοποθετεί εκεί το θανάσιμο πλήγμα. Στηρίζει την εκτίμησή του κυρίως στην απουσία εμφανών κηλίδων αίματος στο εσωτερικό και στη διαδρομή, καθώς και στο γεγονός ότι η γυναίκα κατέρρευσε περίπου εβδομήντα μέτρα μακριά.

Μόνο που η ανασύνθεση δεν είναι καταγραφή. Η κάμερα δεν είδε τι συνέβη μέσα στο σπίτι, η απουσία ορατού αίματος δεν χρονολογεί έναν τραυματισμό και τα εβδομήντα μέτρα δείχνουν πού κατέρρευσε η γυναίκα. Δεν δείχνουν πού δέχθηκε τη μαχαιριά.

Η θέση του τραύματος στην πλάτη, από μόνη της, δεν αποδεικνύει ούτε τη σειρά των κινήσεων ούτε ότι ο κίνδυνος είχε λήξει.

Σύμφωνα με το ίδιο το βούλευμα, η εισβολέας εξακολουθούσε να κρατά το μαχαίρι μέχρι να ακινητοποιηθεί και να της το αφαιρέσει τρίτο πρόσωπο. Στον εξοπλισμό που είχε μαζί της βρέθηκε αεροβόλο όπλο. Ο ένοικος δεν μπορούσε να γνωρίζει τι περιείχε ο σάκος που επιχείρησε να πάρει, αν πήγαινε να φέρει πιστόλι ή αν έξω την περίμενε συνεργός, ακόμη και με δίκανο.

Η συζήτηση περί “υπέρμετρης βίας”, όσο μια ένοπλη εισβολή βρίσκεται σε εξέλιξη, γίνεται με την ασφάλεια ανθρώπων που γνωρίζουν ήδη το τέλος. Ο άνθρωπος που βλέπει ένα μαχαίρι πάνω στη γυναίκα του δεν έχει αυτή την πολυτέλεια. Δεν ξέρει αν η επόμενη κίνηση θα είναι φυγή, νέα επίθεση ή πυροβολισμός. Δεν οφείλει να το ανακαλύψει πάνω στο πτώμα του.

Το όριο αρχίζει όταν ο κίνδυνος έχει αποδεδειγμένα τελειώσει. Όσο ο εισβολέας παραμένει οπλισμένος και ελεύθερος να επιτεθεί ξανά, το θύμα έχει δικαίωμα να εξασφαλίσει ότι θα μείνει ζωντανό.

Το κράτος απουσίαζε όταν το μαχαίρι ακουμπούσε την κοιλιά της γυναίκας. Εμφανίστηκε μετά, για να βάλει χειροπέδες στον άνδρα που την προστάτεψε.

Εδώ φαίνεται πόσο ανεπαρκές είναι το ποινικό υπόβαθρο για το άσυλο της κατοικίας. Το άρθρο 9 του Συντάγματος προστατεύει την κατοικία ως άσυλο απέναντι στην κρατική εξουσία. Το Σύνταγμα το λέει καθαρά⁠. Ο Ποινικός Κώδικας δεν προβλέπει ειδικό τεκμήριο υπέρ του ενοίκου όταν το άσυλο αυτό παραβιάζεται από ένοπλο ληστή.

Τα άρθρα 22 και 23 εφαρμόζουν το ίδιο γενικό πλαίσιο νόμιμης άμυνας είτε η επίθεση γίνεται στον δρόμο είτε μέσα στο σπίτι όπου κοιμάται μια οικογένεια. Ο τόπος συνεκτιμάται, όμως στο δίκαιο της άμυνας η κατοικία δεν αποκτά ιδιαίτερη προστασία. Η υπέρβαση λόγω φόβου ή ταραχής μπορεί να κριθεί ατιμώρητη, αφού πρώτα ο άνθρωπος έχει συλληφθεί, κατηγορηθεί και κληθεί να αποδείξει πόσο τρόμαξε. Αυτό προβλέπει σήμερα ο Ποινικός Κώδικας⁠.

Το κράτος δεν μπορεί να μπει σε μια κατοικία χωρίς τις νόμιμες εγγυήσεις. Ο ληστής μπαίνει με μαχαίρι και ο νοικοκύρης καλείται μετά να δικαιολογήσει γιατί δεν αντέδρασε ηπιότερα. Ο εισβολέας έχει το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού. Ο ένοικος μένει με τον φόβο της φυλακής.

Άλλες χώρες έχουν θωρακίσει πολύ καθαρότερα τον άνθρωπο που αμύνεται μέσα στο σπίτι του. Η Γαλλία⁠ τεκμαίρει άμυνα στη νυχτερινή βίαιη είσοδο. Η Ιταλία⁠ έχει ενισχύσει το τεκμήριο αναλογικότητας μέσα στην κατοικία. Η Αγγλία και η Ουαλία⁠ ανέχονται ακόμη και δυσανάλογη αντίδραση του ενοίκου, εφόσον δεν είναι κατάφωρα δυσανάλογη, ενώ η Φλόριντα⁠ τεκμαίρει εύλογο φόβο κατά τη βίαιη παράνομη είσοδο και δεν επιβάλλει υποχώρηση.

Η άμεση προσαρμογή του Ποινικού Κώδικα είναι υπέρτατη προτεραιότητα δημόσιας ασφάλειας. Σε ένοπλη και βίαιη εισβολή στην κατοικία, ο νόμος πρέπει να ξεκινά από το τεκμήριο ότι ο ένοικος αμύνθηκε νόμιμα. Το περιστατικό θα διερευνάται, χωρίς ο επιζών να ξεκινά τη διαδρομή του ως κατηγορούμενος.

Το κράτος μπορεί να ανατρέψει το τεκμήριο μόνο αν αποδείξει ότι ο αμυνόμενος άσκησε βία αφού ο εισβολέας είχε ήδη αφοπλιστεί και ο κίνδυνος είχε τελειώσει. Χωρίς τέτοιες αποδείξεις, δεν πρέπει να ασκείται δίωξη ούτε να επιβάλλεται προσωρινή κράτηση. Σήμερα ζητείται στην πράξη από τον άνθρωπο του οποίου παραβίασαν την πόρτα και απείλησαν την οικογένεια να αποδείξει ότι φοβήθηκε αρκετά.

Η Βουλή και το υπουργείο Δικαιοσύνης οφείλουν να το διορθώσουν τώρα. Η χώρα δεν χρειάζεται άλλη μία επιτροπή που θα μελετήσει το ζήτημα μέχρι να ξεχαστεί η υπόθεση. Χρειάζεται νόμο πριν από τον επόμενο νεκρό.

Το μήνυμα της σημερινής νομοθεσίας είναι απλό: αν αντισταθείς, μπορεί να φυλακιστείς. Αν περιμένεις να βεβαιωθείς για τις προθέσεις του ληστή, μπορεί να σκοτωθείς.

Το 2018, δύο κουκουλοφόροι εισέβαλαν στις 5:15 το πρωί στο σπίτι του Αλέξανδρου Σταματιάδη στην Κάτω Κηφισιά, ενώ κοιμόταν με τη σύζυγο και τα παιδιά του. Όταν προσπάθησε να προστατεύσει την οικογένειά του, τον χτύπησαν στο κεφάλι με σιδερένιο διαρρηκτικό εργαλείο και τον πυροβόλησαν δύο φορές στην πλάτη. Πέθανε έπειτα από δεκαεννέα ημέρες νοσηλείας. Αυτή ήταν η κατάληξη της εισβολής στο σπίτι του⁠.

Ο Αλέξανδρος Σταματιάδης δεν πρόλαβε να κατηγορηθεί για υπέρμετρη άμυνα. Τον σκότωσαν οι ληστές μέσα στο σπίτι του.

Ώσπου να αλλάξει ο Ποινικός Κώδικας, το κράτος θα συνεχίσει να ανακρίνει εκείνους που σώθηκαν και να καταγράφει εκείνους που σκοτώθηκαν.

Θα έχουμε τον επόμενο Αλέξανδρο Σταματιάδη.

Ξανά και ξανά και ξανά.