Ψηφιακό ευρώ: Ποιο προνόμιο περνά από τα κράτη στους… κοινούς θνητούς
Για πρώτη φορά στην ιστορία κάθε ιδιώτης θα μπορεί να κρατά χρήματα στην κεντρική τράπεζα, δικαίωμα που έχουν μόνο τα κράτη και οι τράπεζες…
Όλο και πιο κοντά έρχεται το ψηφιακό ευρώ: το βασικό σενάριο είναι ότι οι συναλλασσόμενοι στην ευρωζώνη θα το δουν στα ψηφιακά τους πορτοφόλια στο δεύτερο μισό αυτής της δεκαετίας. Γιατί, όμως, γίνεται λόγος για «επανάσταση»; Η χρήση αυτής της λέξης δεν αποτελεί υπερβολή, αφού για πρώτη φορά στην ιστορία οι… κοινοί θνητοί θα έχουν το προνόμιο να έχουν χρήμα που κατατίθεται στην κεντρική τράπεζα, κάτι που ιστορικά αποτελεί προνόμιο των κρατών και των τραπεζών.
Προ διετίας, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας εξήγησε τη μεγάλη διαφορά που θα έχει το ψηφιακό ευρώ της ΕΚΤ από την ψηφιακή μορφή του ευρώ στις ήδη υφιστάμενες ηλεκτρονικές συναλλαγές μέσω των τραπεζών και άλλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων: η επαναστατική αλλαγή, όπως είπε, είναι ότι θα δοθεί στον ιδιώτη για πρώτη φορά πρόσβαση στον ισολογισμό της κεντρικής τράπεζας, όπου έχουν τώρα πρόσβαση μόνο οι τράπεζες και τα κράτη. Με άλλα λόγια, θα έχουν για πρώτη φορά το δικαίωμα ιδιώτες να κρατούν, σε ψηφιακή μορφή, τις καταθέσεις τους όχι σε μία εμπορική τράπεζα, αλλά στην κεντρική τράπεζα.
Τι σημαίνει, όμως, για έναν συναλλασσόμενο αυτή η νέα δυνατότητα που θα προσφέρει το ψηφιακό ευρώ, δηλαδή ένα Central Bank Digital Currency (CDBC) που θα εκδοθεί από την ΕΚΤ, η οποία θα γίνει και η πρώτη μεγάλη κεντρική τράπεζα που θα προχωρήσει σε αυτό το βήμα (η Fed και η Τράπεζα της Αγγλίας δεν δείχνουν τον ίδιο ενθουσιασμό, αλλά παρακολουθούν στενά την πρωτοβουλία της ΕΚΤ);
Η ΕΚΤ θα δημιουργήσει μια ηλεκτρονική πλατφόρμα που θα φιλοξενήσει την ψηφιακή εκδοχή του ευρώ και μέσα από αυτή θα μπορεί ένας συναλλασσόμενος να κάνει τη… μαγική μετατροπή: να μετατρέψει μια κατάθεση σε εμπορική τράπεζα σε μια κατάθεση στην ίδια την κεντρική τράπεζα. Αυτό θα γίνεται με έναν αρκετά απλό τρόπο. Ο συναλλασσόμενος θα χρησιμοποιεί ένα ηλεκτρονικό πορτοφόλι (με χαρακτηριστικά που θυμίζουν, για παράδειγμα, το Google Pay ή το Apple Pay), στο οποίο θα στέλνει χρήματα από τον λογαριασμό καταθέσεων που τηρεί σε μια εμπορική τράπεζα.
Αυτή η κατάθεση στην κεντρική τράπεζα, που θα εμφανίζεται στο wallet και θα μπορεί ο συναλλασσόμενος να τη χρησιμοποιεί για πληρωμές θα έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες. Θα υπάρχει ένα όριο στο υπόλοιπο που θα μπορεί να εμφανίζει σε κάθε χρονική στιγμή το wallet (ένα ποσό που έχει ακουσθεί είναι τα 3.000 ευρώ). Αν δεν υπήρχε τέτοιο όριο, θα κινδύνευε να κλονισθεί η σταθερότητα του τραπεζικού συστήματος από μεγάλες εκροές καταθέσεων από τις εμπορικές τράπεζες προς την κεντρική. Επίσης, οι καταθέσεις στην ΕΚΤ θα είναι άτοκες, γιατί ο σκοπός της δημιουργίας του ψηφιακού ευρώ δεν είναι να γίνει μέσο αποθήκευσης αξίας, δηλαδή να τηρούν οι πολίτες τις αποταμιεύσεις τους στην ΕΚΤ. Σκοπός είναι να δημιουργηθεί ένα δωρεάν δημόσιο αγαθό που θα χρησιμοποιείται για βασικές πληρωμές χωρίς κόστος.
Για την προστασία των δεδομένων των χρηστών του ψηφιακού ευρώ από το… μάτι της κεντρικής τράπεζας και των κυβερνήσεων, παρά τις θεωρίες συνωμοσίας που κυκλοφορούν ήδη από ανόητους ή κακοπροαίρετους συνωμοσιολόγους, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Θα υπάρχουν εγγυήσεις, όπως η μη αποθήκευση των δεδομένων των συναλλαγών από την ΕΚΤ, ενώ, σε κάθε περίπτωση, το ψηφιακό ευρώ δεν προσφέρει στις κυβερνήσεις περισσότερα στοιχεία για να ελέγξουν τους πολίτες από όσα μπορούν να αντλήσουν ήδη μέσα από το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Και δεν έχει ιδιαίτερα νόημα, ούτως ή άλλως, να ελέγχουν τις μικρές πληρωμές της καθημερινότητας που θα γίνονται με το ψηφιακό ευρώ: η εφορία μπορεί να ενδιαφερθεί για τις καταθέσεις ενός πολίτη σε μια τράπεζα, αλλά δεν έχει μεγάλο ελεγκτικό ενδιαφέρον τι πλήρωσε στο σούπερ μάρκετ ή για να αγοράσει ένα παντελόνι.
Η απειλή της… ιδιωτικοποίησης του χρήματος
Γιατί, όμως, η ΕΚΤ αποφάσισε να πρωτοπορήσει και να εξετάσει αν θα προσφέρει ένα ψηφιακό νόμισμα κεντρικής τράπεζας στους πολίτες της ευρωζώνης; Οι κεντρικοί τραπεζίτες της Ευρώπης κινητοποιήθηκαν όταν αντιλήφθηκαν τον κίνδυνο να… ιδιωτικοποιηθεί το νόμισμα, μέσα από πρωτοβουλίες που θα αναλάμβαναν παγκόσμιας εμβέλειας τεχνολογικοί όμιλοι.
Το 2017, έγινε γνωστό ότι η Facebook (σήμερα Meta) διερευνούσε τη δυνατότητα να εκδώσει ένα δικό της σταθερό κρυπτονόμισμα (δηλαδή ένα κρυπτονόμισμα που θα υποστηρίζεται η αξία του από αντίστοιχα στοιχεία ενεργητικού σε μεγάλα νομίσματα, ώστε να μην έχει διακυμάνσεις). Το νόμισμα αυτό αρχικά είχε την ονομασία Lybra, αργότερα μετονομάσθηκε σε Diem και γύρω από την Facebook συνασπίσθηκαν σε αυτή την πρωτοβουλία αρκετά μεγάλα τεχνολογικά ονόματα, από την Paypal και την Uber, ως τη Vodafone.
Κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες αντιμετώπισαν εχθρικά αυτή την πρωτοβουλία, βλέποντας ότι θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα παγκόσμιο, ιδιωτικό μονοπώλιο που θα αμφισβητούσε το μονοπώλιο των κρατών στην έκδοση χρήματος. Ο Μπενουά Κερέ, πρώην μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ΕΚΤ, είχε τονίσει χαρακτηριστικά τον Σεπτέμβριο του 2019 ότι το εγχείρημα του Facebook θα μπορούσε να θέσει υπό αμφισβήτηση ακόμη και την κυριαρχία του δολαρίου.
Το εγχείρημα Lybra/Diem δεν είχε ευτυχή κατάληξη για τους εμπνευστές του, καθώς έγινε αντιληπτό ότι οι ρυθμιστικές αρχές διεθνώς δεν θα το άφηναν να τεθεί σε εφαρμογή. Τον Ιανουάριο του 2022, η Ένωση Diem αποφάσισε να «τραβήξει την πρίζα» και να μεταβιβάσει στην αμερικανική τράπεζα Silvergate (που φέτος χρεοκόπησε) τα στοιχεία του ενεργητικού της, ύψους 200 εκατ. δολ.
Ωστόσο, για τους κεντρικούς τραπεζίτες της ευρωζώνης, αυτό δεν σημαίνει ότι η απειλή από τους μεγάλους τεχνολογικούς οργανισμούς έχει εξαλειφθεί οριστικά, γι’ αυτό και το εγχείρημα του ψηφιακού ευρώ συνεχίσθηκε. Η λογική πίσω από αυτή την απόφαση είναι απλή: προτιμότερο είναι να δώσει η κεντρική τράπεζα το προνόμιο της πρόσβασης στον ισολογισμό της σε κάθε συναλλασσόμενο, για να γίνονται πληρωμές εύκολα και χωρίς κόστος, παρά να αμφισβητηθεί αργότερα η πρωτοκαθεδρία της από κάποιο γίγαντα της τεχνολογίας.
Ένα πρόβλημα του παρόντος, που θα αντιμετωπισθεί σε κάποιο βαθμό με το ψηφιακό ευρώ, είναι η κυριαρχία πολυεθνικών οργανισμών (Visa, Mastercard) στις πληρωμές, η οποία αποτελεί ένα μόνιμο «αγκάθι» για την ΕΚΤ, καθώς δημιουργεί εξάρτηση από συγκεκριμένες τεχνολογικές λύσεις και οικονομική «αιμορραγία» από τις προμήθειες που πληρώνουν οι έμποροι και οι καταναλωτές για τις συναλλαγές τους. Με το ψηφιακό ευρώ, θα δημιουργηθεί μια ευρωπαϊκή υποδομή πληρωμών χωρίς κόστος, που θα περιορίσει αυτή την κυριαρχία των πολυεθνικών οργανισμών.
