Οι τράπεζες έχουν τα χρήματα, οι ΜμΕ τα χρειάζονται: Πώς θα σπάσει το “φράγμα” του δανεισμού;
Οι τράπεζες έχουν τα χρήματα, οι ΜμΕ τα χρειάζονται: Πώς θα σπάσει το “φράγμα” του δανεισμού;
Του Νικόλαου Γεωργικόπουλου
Οι ελληνικές τράπεζες έχουν αφήσει πίσω τους τη μεγάλη μάχη της εξυγίανσης και εισέρχονται στη νέα αυτή περίοδο από σαφώς ισχυρότερη θέση. Στο εννεάμηνο του 2026 η κερδοφορία και η κεφαλαιακή τους επάρκεια ενισχύθηκαν, η ποιότητα των δανειακών χαρτοφυλακίων παρέμεινε σε ικανοποιητικά επίπεδα και η ρευστότητα διατηρήθηκε υψηλότερα από τον μέσο όρο της Τραπεζικής Ένωσης. Παράλληλα, οι καταθέσεις και οι συμφωνίες επαναγοράς (repos) από νοικοκυριά και επιχειρήσεις αυξήθηκαν κατά 16,8 δισ. ευρώ ή 6,8%, ενώ οι τράπεζες άντλησαν επιπλέον 4 δισ. ευρώ από τις αγορές μέσω εκδόσεων χρεογράφων. Με άλλα λόγια, το πρόβλημα σήμερα δεν είναι η έλλειψη τραπεζικής ρευστότητας.
Το ερώτημα είναι πόσο αποτελεσματικά αυτή θα μετατραπεί σε νέα πίστωση προς την πραγματική οικονομία και κυρίως προς τις ΜμΕ. Το ερώτημα, λοιπόν, έχει πλέον αλλάξει. Αφού το τραπεζικό σύστημα έχει τη δυνατότητα να χρηματοδοτήσει την οικονομία, γιατί ένα σημαντικό τμήμα της μικρομεσαίας επιχειρηματικότητας εξακολουθεί να δυσκολεύεται να αποκτήσει πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισμό; Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της επόμενης ημέρας. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι το απλοϊκό “οι τράπεζες πρέπει να δώσουν περισσότερα δάνεια”. Οι τράπεζες οφείλουν να δανείζουν με πιστωτικά κριτήρια, να τιμολογούν σωστά τον κίνδυνο και να προστατεύουν την ποιότητα των ισολογισμών τους.
Η ελληνική οικονομία γνωρίζει πολύ καλά πόσο ακριβά μπορεί να πληρώσει μια περίοδο κακής κατανομής της τραπεζικής πίστης. Το πραγματικό ερώτημα είναι πιο σύνθετο και πολύ πιο ενδιαφέρον. Πώς μπορούμε να κάνουμε περισσότερες υγιείς ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις χρηματοδοτήσιμες, χωρίς να κάνουμε το τραπεζικό σύστημα λιγότερο ασφαλές; Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα.
Το χρήμα υπάρχει. Ο μηχανισμός μετάδοσης δεν λειτουργεί παντού το ίδιο.
Μια μεγάλη επιχείρηση διαθέτει συνήθως ισχυρότερη οικονομική πληροφόρηση, μεγαλύτερη περιουσιακή βάση, οργανωμένη οικονομική διεύθυνση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, εναλλακτική πρόσβαση στις αγορές κεφαλαίου. Η μικρή και μεσαία επιχείρηση βρίσκεται σε διαφορετική θέση. Μπορεί να έχει καλό προϊόν, αυξανόμενο κύκλο εργασιών, αξιόπιστη πελατειακή βάση και ένα επενδυτικό σχέδιο με πραγματικές προοπτικές, αλλά να μη διαθέτει τις εμπράγματες εξασφαλίσεις ή το ιστορικό που απαιτούν τα παραδοσιακά μοντέλα πιστωτικής αξιολόγησης. Δημιουργείται έτσι ένα παράδοξο: η τράπεζα μπορεί να διαθέτει ρευστότητα και η επιχείρηση να έχει βιώσιμη ανάγκη χρηματοδότησης, αλλά το δάνειο να μη γίνεται ποτέ. Αυτό ακριβώς είναι το χρηματοδοτικό κενό (financing gap) που πρέπει να αντιμετωπίσουμε. Όχι καταργώντας τη διαχείριση κινδύνου (risk management), αλλά εκσυγχρονίζοντάς την.
Από τις εξασφαλίσεις στις ταμειακές ροές.
Η πρώτη αλλαγή πρέπει να αφορά το ίδιο το μοντέλο αξιολόγησης του επιχειρηματικού δανεισμού. Η ελληνική τραπεζική αγορά πρέπει να επιταχύνει τη μετάβαση από τον δανεισμό βάσει εξασφαλίσεων (collateral-based lending) στον δανεισμό βάσει ταμειακών ροών (cash-flow-based lending). Το ακίνητο αποτελεί ασφαλώς χρήσιμη εξασφάλιση. Δεν μπορεί όμως να αποτελεί το βασικό “διαβατήριο” μιας επιχείρησης προς τη χρηματοδότηση, ιδιαίτερα σε μια οικονομία που θέλει να επενδύσει στην τεχνολογία, στην καινοτομία, στις υπηρεσίες, στις εξαγωγές και στα άυλα περιουσιακά στοιχεία. Μια επιχείρηση τεχνολογίας, ένας δυναμικός εξαγωγέας ή μια μικρή μεταποιητική εταιρεία μπορεί να παράγει ισχυρές ταμειακές ροές χωρίς να διαθέτει σημαντική ακίνητη περιουσία. Εάν εξακολουθούμε να χρηματοδοτούμε κατά προτεραιότητα εκείνον που έχει κάτι να υποθηκεύσει, υπάρχει κίνδυνος να υποχρηματοδοτούμε εκείνον που έχει μεγαλύτερη δυνατότητα να δημιουργήσει μελλοντική οικονομική αξία. Το ερώτημα, συνεπώς, για έναν σύγχρονο τραπεζικό οργανισμό πρέπει να είναι όλο και περισσότερο “ποιες ταμειακές ροές μπορεί να δημιουργήσει αυτή η επένδυση;” και όχι αποκλειστικά “ποια εξασφάλιση υπάρχει πίσω από το δάνειο;”. Αυτό δεν είναι χαλάρωση των πιστωτικών κριτηρίων. Είναι ποιοτικά καλύτερη πιστοδοτική αξιολόγηση (credit underwriting).
Ταχεία χρηματοδότηση: Για μια ΜμΕ ο χρόνος είναι κόστος.
Υπάρχει όμως και ένα πολύ πρακτικό πρόβλημα. Ένα μικρό επιχειρηματικό δάνειο πρέπει να αξιολογηθεί, να εγκριθεί, να τεκμηριωθεί και στη συνέχεια να παρακολουθείται. Το λειτουργικό κόστος αυτών των διαδικασιών είναι αναλογικά πολύ μεγαλύτερο για μια μικρή χρηματοδότηση από ό,τι για ένα μεγάλο επιχειρηματικό δάνειο. Αυτό δημιουργεί από μόνο του αντικίνητρο στον δανεισμό μικρού ύψους (small-ticket lending). Η Ελλάδα χρειάζεται γι’ αυτό ένα περισσότερο τυποποιημένο μοντέλο ταχείας χρηματοδότησης ΜΜΕ (Fast Track SME Lending), με ψηφιοποίηση της διαδικασίας, αυτοματοποίηση όπου αυτή είναι εφικτή και μεγαλύτερη αξιοποίηση αξιόπιστων οικονομικών δεδομένων. Η κατεύθυνση πρέπει να είναι σαφής: λιγότερη γραφειοκρατία, περισσότερα δεδομένα. Ταχύτερη απόφαση, όχι χαμηλότερη πιστωτική ποιότητα. Η αξιοποίηση σύγχρονων υποδειγμάτων πιστωτικής βαθμολόγησης (credit scoring) μπορεί να συμβάλει στη μείωση του κόστους αξιολόγησης και στην καλύτερη διαφοροποίηση μεταξύ διαφορετικών κατηγοριών πιστωτικού κινδύνου. Διότι για μια μικρή επιχείρηση ο χρόνος χρηματοδότησης δεν αποτελεί διοικητική λεπτομέρεια. Μπορεί να κρίνει εάν θα πραγματοποιηθεί ή θα χαθεί μια παραγωγική επένδυση.
Οι εγγυήσεις πρέπει να ξεκλειδώνουν νέα πίστωση.
Το επόμενο μεγάλο πεδίο είναι οι εγγυοδοτικοί μηχανισμοί. Η Ελλάδα διαθέτει ήδη σημαντικά εργαλεία μέσω της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας και ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών θεσμών. Το ζητούμενο όμως δεν είναι απλώς να αυξήσουμε τα διαθέσιμα κεφάλαια. Πρέπει να αλλάξουμε και τον τρόπο με τον οποίο μετράμε την επιτυχία τους. Για κάθε ευρώ εγγύησης, πόσα επιπλέον ευρώ ιδιωτικού τραπεζικού δανεισμού κινητοποιήθηκαν; Αυτό πρέπει να αποτελεί βασικό δείκτη απόδοσης (Key Performance Indicator – KPI). Η δημόσια εγγύηση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να μετατρέψει μια οικονομικά μη βιώσιμη επιχείρηση σε αποδεκτό πιστωτικό κίνδυνο. Πρέπει να καλύπτει μέρος του κινδύνου μιας βιώσιμης επιχείρησης, η οποία μπορεί να εξυπηρετήσει το χρέος της αλλά δεν διαθέτει επαρκείς εξασφαλίσεις. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η έννοια της προσθετικότητας (additionality): οι δημόσιοι και ευρωπαϊκοί πόροι πρέπει να ενεργοποιούν χρηματοδότηση που διαφορετικά δεν θα πραγματοποιούνταν ή θα πραγματοποιούνταν με αισθητά δυσμενέστερους όρους.
Τι μπορούμε να μάθουμε από Πορτογαλία, Γαλλία και Ισπανία.
Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τα πάντα από την αρχή. Η εμπειρία άλλων ευρωπαϊκών οικονομιών δείχνει ότι το χρηματοδοτικό κενό των μικρότερων επιχειρήσεων μπορεί να περιοριστεί όταν δημόσιοι μηχανισμοί και εμπορικές τράπεζες λειτουργούν συμπληρωματικά. Στην Πορτογαλία, για παράδειγμα, ενισχύθηκαν το 2025 προγράμματα δημόσιων εγγυήσεων για επενδύσεις, εξαγωγές, ψηφιοποίηση και απανθρακοποίηση. Τον Μάρτιο του 2025 εισήχθη επίσης μηχανισμός προέγκρισης των δημόσιων εγγυήσεων, ενώ τα νέα επιχειρηματικά δάνεια με δημόσια εγγύηση ανήλθαν το 2025 σε 4,1 δισ. ευρώ, σύμφωνα με την Banco de Portugal. Το μάθημα για την Ελλάδα είναι ξεκάθαρο: Δεν αρκεί να υπάρχει το χρηματοδοτικό εργαλείο. Πρέπει η επιχείρηση να μπορεί να το χρησιμοποιήσει γρήγορα.
Στη Γαλλία, η Bpifrance χρησιμοποιεί εγγυήσεις για να διευκολύνει την πρόσβαση των ΜμΕ στον δανεισμό, επιμερίζοντας τον κίνδυνο με τις εμπορικές τράπεζες. Οι εγγυήσεις της αφορούν, μεταξύ άλλων, αναπτυξιακές χρηματοδοτήσεις που συνδέονται με άυλα περιουσιακά στοιχεία, καινοτομία, διεθνή ανάπτυξη και κεφάλαιο κίνησης, όπου οι παραδοσιακές εξασφαλίσεις μπορεί να είναι περιορισμένες. Η λογική έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα: Δεν μπορούμε να μιλάμε για αλλαγή του παραγωγικού υποδείγματος και ταυτόχρονα να επιχειρούμε να χρηματοδοτήσουμε τις επενδύσεις του αύριο αποκλειστικά με τις εξασφαλίσεις του χθες.
Στην Ισπανία, από την άλλη πλευρά, οι εταιρείες αμοιβαίων εγγυήσεων αποτελούν έναν διαφορετικό μηχανισμό επιμερισμού του κινδύνου. Το 2025 διευκόλυναν χρηματοδότηση ύψους 3,084 δισ. ευρώ προς ΜμΕ, αυτοαπασχολούμενους και επιχειρηματίες μέσω 25.075 εγγυήσεων. Δεν υποστηρίζω ότι η Ελλάδα πρέπει να αντιγράψει μηχανιστικά το πορτογαλικό, το γαλλικό ή το ισπανικό μοντέλο. Το κοινό χαρακτηριστικό τους όμως αξίζει προσοχής: ο πιστωτικός κίνδυνος μπορεί να επιμεριστεί αποτελεσματικά χωρίς να εξαφανιστεί η τραπεζική πειθαρχία.
Επιμερισμός κινδύνου, όχι ανεξέλεγκτη ανάληψη κινδύνου.
Αυτή είναι μια κρίσιμη διάκριση. Η λύση στο πρόβλημα χρηματοδότησης των ΜμΕ δεν είναι οι τράπεζες να αναλάβουν ανεξέλεγκτα περισσότερο κίνδυνο. Η λύση είναι ο επιμερισμός του κινδύνου (risk sharing). Τράπεζες, αναπτυξιακοί φορείς και ευρωπαϊκά εργαλεία μπορούν να λειτουργούν ως διαφορετικά επίπεδα μιας κοινής χρηματοδοτικής αρχιτεκτονικής, στην οποία ο κίνδυνος κατανέμεται σε εκείνους που έχουν τη δυνατότητα να τον αναλάβουν και να τον διαχειριστούν αποτελεσματικότερα. Σε αυτό το πλαίσιο αξίζει να εξεταστεί πιο συστηματικά και η μεταφορά πιστωτικού κινδύνου (credit risk transfer) από διαφοροποιημένα χαρτοφυλάκια υγιών δανείων ΜμΕ, ώστε να δημιουργείται πρόσθετη πιστωτική δυνατότητα για νέες χορηγήσεις. Η Ελλάδα γνώρισε τις τιτλοποιήσεις κυρίως μέσα από τη διαχείριση των προβληματικών δανείων. Ίσως έχει έρθει η στιγμή να συζητήσουμε περισσότερο πώς η τιτλοποίηση (securitisation) και άλλα εργαλεία μεταφοράς πιστωτικού κινδύνου μπορούν να χρησιμοποιηθούν όχι μόνο για να διορθώσουν το παρελθόν, αλλά και για να χρηματοδοτήσουν το μέλλον.
Δεν είναι, όμως, κάθε ΜΜΕ χρηματοδοτήσιμη.
Θα ήταν εύκολο να μεταφέρουμε ολόκληρη την ευθύνη στις τράπεζες. Θα ήταν όμως λανθασμένο. Δεν είναι κάθε μικρομεσαία επιχείρηση χρηματοδοτήσιμη (bankable) και δεν αποτελεί κάθε απόρριψη ενός δανείου αποτυχία του τραπεζικού συστήματος. Ένα μέρος των ελληνικών επιχειρήσεων χρειάζεται καλύτερη οικονομική πληροφόρηση, ισχυρότερη εταιρική διακυβέρνηση, σοβαρότερο επιχειρηματικό σχεδιασμό (business planning) και ρεαλιστικές προβλέψεις ταμειακών ροών. Η αντιμετώπιση του χρηματοδοτικού κενού πρέπει, συνεπώς, να λειτουργήσει και από την πλευρά της ζήτησης. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να δημιουργηθεί ένα οργανωμένο Πρόγραμμα Ενίσχυσης της Χρηματοδοτικής Ετοιμότητας των ΜμΕ (SME Bankability Programme), με τη συμμετοχή τραπεζών, αναπτυξιακών φορέων και επιχειρηματικών οργανώσεων. Ο στόχος δεν θα ήταν να μάθουν οι επιχειρήσεις “πώς να πάρουν ένα δάνειο”. Θα ήταν να αποκτήσουν την οργάνωση, τη διαφάνεια και τη χρηματοοικονομική πληροφόρηση που απαιτούνται ώστε να γίνουν πραγματικά χρηματοδοτήσιμες.
Ήρθε η ώρα να αλλάξουμε και τους δείκτες επιτυχίας.
Αν θέλουμε πραγματικά να γνωρίζουμε εάν το νέο χρηματοδοτικό μοντέλο λειτουργεί, δεν αρκεί να μετράμε κάθε χρόνο πόσα δισεκατομμύρια ευρώ νέων επιχειρηματικών δανείων εκταμιεύθηκαν. Χρειάζονται διαφορετικοί βασικοί δείκτες απόδοσης (KPIs). Πόσες μικρομεσαίες επιχειρήσεις απέκτησαν για πρώτη φορά ουσιαστική πρόσβαση στον τραπεζικό δανεισμό; Πόσο μειώθηκε ο χρόνος από την αίτηση μέχρι την πιστοδοτική απόφαση και την εκταμίευση; Πόσα ευρώ ιδιωτικής χρηματοδότησης κινητοποιήθηκαν για κάθε ευρώ δημόσιας ή ευρωπαϊκής εγγύησης; Πόσο από το νέο χρήμα κατευθύνθηκε σε εξαγωγές, μεταποίηση, τεχνολογία, ψηφιακό μετασχηματισμό και επενδύσεις που αυξάνουν την παραγωγική δυναμικότητα; Και, κυρίως, ποια είναι η ποιότητα αυτών των νέων δανείων σε βάθος χρόνου; Διότι η Ελλάδα δεν χρειάζεται απλώς περισσότερη πίστωση. Χρειάζεται περισσότερη και καλύτερη πίστωση.
Η επόμενη μάχη των τραπεζών.
Για περισσότερο από μία δεκαετία, οι ελληνικές τράπεζες ήταν υποχρεωμένες να κοιτούν προς τα πίσω: μη εξυπηρετούμενα ανοίγματα, προβλέψεις, κεφαλαιακή επάρκεια, αναδιαρθρώσεις και εξυγίανση ισολογισμών. Η μεγάλη αυτή περίοδος άλλαξε το τραπεζικό σύστημα. Τώρα όμως πρέπει να κοιτάξει μπροστά. Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργήσουμε ξανά μια οικονομία εύκολου χρήματος. Ούτε να πιέσουμε τις τράπεζες να χρηματοδοτούν επιχειρήσεις που δεν μπορούν να εξυπηρετήσουν το χρέος τους. Το πραγματικό ζητούμενο είναι πολύ πιο απαιτητικό: να κάνουμε βιώσιμες επιχειρήσεις που σήμερα βρίσκονται εκτός ή στο περιθώριο της τραπεζικής χρηματοδότησης πραγματικά χρηματοδοτήσιμες. Με καλύτερα δεδομένα. Με μικρότερη εξάρτηση από τις εμπράγματες εξασφαλίσεις. Με εγγυήσεις που δημιουργούν πραγματική προσθετικότητα. Με αποτελεσματικό επιμερισμό κινδύνου Με ταχύτερες αποφάσεις. Και με αυστηρή αξιολόγηση της παραγωγικής αξίας κάθε επένδυσης. Οι ελληνικές τράπεζες έχουν σήμερα ένα πλεονέκτημα που πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε εξαιρετικά δύσκολο να επιτευχθεί, διαθέτουν την κεφαλαιακή και χρηματοδοτική βάση για να στηρίξουν έναν νέο επενδυτικό κύκλο. Αυτό όμως δεν αρκεί. Η πραγματική επιτυχία θα είναι η διαθέσιμη ρευστότητα να φτάσει στις σωστές μικρομεσαίες επιχειρήσεις, με σωστή τιμολόγηση του κινδύνου και πριν αυτές γίνουν αρκετά μεγάλες ώστε να μην τη χρειάζονται. Αυτή είναι η μετάβαση που χρειάζεται σήμερα η ελληνική τραπεζική αγορά: από την επάρκεια ρευστότητας στην αποτελεσματικότητα της χρηματοδότησης. Και εκεί, τελικά, θα κριθεί εάν η σημερινή τραπεζική ισχύς θα μετατραπεί σε πραγματική και διατηρήσιμη ανάπτυξη.
Ο Νικόλαος Γεωργικόπουλος είναι Καθηγητής στο Rutgers Business School, USA. Ερευνητικός Συνεργάτης στο Stern School of Business – NYU (USA). Πρόεδρος Επιτροπής στην Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα (ΕΑΤ). Σύμβουλος Αναπτυξιακής Πολιτικής της Δημάρχου Πεντέλης και Συνεργάτης του Δημάρχου Αμαρουσίου.
