Η μεγαλύτερη απειλή για τις ελληνικές οικογενειακές επιχειρήσεις

Του Φώτη Ψαρούλη

Η λαϊκή ρήση ότι τα κάστρα πέφτουν από μέσα χρησιμοποιείται συνήθως για να περιγράψει πολιτικές ή ιστορικές καταρρεύσεις. Στην πραγματικότητα, περιγράφει με ακρίβεια και κάτι πολύ πιο σύγχρονο: τον τρόπο με τον οποίο αποτυγχάνουν οι επιχειρήσεις.

Στις οικογενειακές επιχειρήσεις το πλεονέκτημα είναι ότι το αίτιο δεν είναι αόρατο· μπορεί να εντοπιστεί. Δεν εμφανίζεται ξαφνικά, ούτε λειτουργεί θορυβωδώς. Αναπτύσσεται σταδιακά, μέσα στον χρόνο, συχνά χωρίς να προκαλεί ανησυχία. Ακόμη και όταν γίνεται αντιληπτό, σπάνια αντιμετωπίζεται έγκαιρα, καθώς η καθημερινότητα, η αίσθηση ελέγχου και η συνεχής αναβολή αποφάσεων το μεταθέτουν διαρκώς για αργότερα. Έτσι, παραμένει στο παρασκήνιο και εξελίσσεται χωρίς να απασχολεί πραγματικά, μέχρι τη στιγμή που δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί.

Αυτή είναι η στιγμή της διαδοχής.

Οι περισσότερες ελληνικές οικογενειακές επιχειρήσεις δεν θα χαθούν επειδή ένας ανταγωνιστής έγινε πιο αποτελεσματικός ή επειδή η αγορά μεταβλήθηκε. Θα χαθούν επειδή δεν κατάφεραν να περάσουν από τη μία γενιά στην επόμενη. Όχι από αδυναμία στο προϊόν ή στη στρατηγική, αλλά από αδυναμία στη μετάβαση.

Η ελληνική οικονομία παραμένει βαθιά οικογενειακή. Ένα μεγάλο μέρος των μικρομεσαίων και μεγάλων επιχειρήσεων ελέγχεται από οικογένειες, επηρεάζοντας άμεσα την απασχόληση, τις επενδύσεις και τη συνολική δυναμική της αγοράς. Την ίδια στιγμή, αυτή η βάση ιδιοκτησίας βρίσκεται σε φάση μετάβασης. Σε παγκόσμιο επίπεδο εξελίσσεται μία από τις μεγαλύτερες μεταβιβάσεις πλούτου και ελέγχου στην ιστορία, καθώς ιδρυτές ή η υπάρχουσα γενιά πλησιάζουν τη φάση αποχώρησης.

Αυτό που αλλάζει δεν είναι μόνο τα πρόσωπα αλλά και το ίδιο το μοντέλο λειτουργίας. Η μετάβαση αυτή δεν είναι απλώς δημογραφική, αλλά δομική και θα καθορίσει ποιες επιχειρήσεις μπορούν να λειτουργήσουν πέρα από τον άνθρωπο που τις δημιούργησε και ποιες παραμένουν εξαρτημένες από αυτόν.

Η διαδοχή συχνά παρουσιάζεται ως μια φυσική συνέχεια. Στην πράξη, είναι το πιο ευάλωτο σημείο στον κύκλο ζωής μιας επιχείρησης, ένα stress test επιβίωσης. Τα δεδομένα το επιβεβαιώνουν. Σε διεθνές επίπεδο, περίπου το 30% των οικογενειακών επιχειρήσεων περνά στη δεύτερη γενιά και μόλις το 13% φτάνει στην τρίτη. Το μοτίβο είναι επαναλαμβανόμενο και διαχρονικό.

Στην Ελλάδα, τα σημάδια είναι ήδη ορατά. Περίπου οι μισές οικογενειακές επιχειρήσεις λειτουργούν με διοικητικά συμβούλια που αποτελούνται αποκλειστικά από μέλη της οικογένειας, ενώ σχεδόν τέσσερις στις δέκα δεν περιλαμβάνουν στελέχη με εξωτερική επαγγελματική εμπειρία. Παράλληλα, η συμμετοχή της νεότερης γενιάς στη λήψη αποφάσεων εμφανίζει πτωτική τάση.

Με μια ανάγνωση, αυτή δεν είναι απλώς μια οργανωτική επιλογή αλλά αποτελεί ένδειξη τρόπου λειτουργίας. Ένα σύστημα όπου η οικογένεια προηγείται της δομής, η εμπιστοσύνη αντικαθιστά τους μηχανισμούς και η συνέχεια θεωρείται δεδομένη, μέχρι τη στιγμή που δοκιμάζεται.

Η διαδοχή σπάνια καθυστερεί τυχαία. Οι ιδρυτές παραμένουν στο τιμόνι μέχρι το σημείο όπου η αλλαγή παύει να είναι στρατηγική επιλογή και μετατρέπεται σε αναγκαστική προσαρμογή. Η αποχώρηση δεν αντιμετωπίζεται ως φυσική εξέλιξη της επιχείρησης, αλλά ως απώλεια ελέγχου.

Την ίδια στιγμή, η επιλογή διαδόχου σπάνια βασίζεται αποκλειστικά στην ικανότητα. Οι οικογενειακές ισορροπίες, οι άτυπες προσδοκίες και η διαθεσιμότητα συχνά υπερισχύουν της ετοιμότητας, δημιουργώντας ένα χάσμα ανάμεσα σε αυτόν που επιλέγεται και σε αυτόν που είναι πραγματικά έτοιμος.

Και ακόμη και όταν η πρόθεση υπάρχει, απουσιάζουν οι δομές που θα μπορούσαν να στηρίξουν τη μετάβαση. Δεν υπάρχει ενεργός ρόλος διοικητικού συμβουλίου, δεν υπάρχουν σαφείς διαδικασίες, δεν υπάρχει μηχανισμός λήψης αποφάσεων που να λειτουργεί ανεξάρτητα από τα πρόσωπα.

Η αποτυχία της μετάβασης δεν ξεκινά τη στιγμή που αλλάζει η ηγεσία, αλλά έχει ήδη διαμορφωθεί πολύ νωρίτερα, μέσα από τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και λειτουργεί η επιχείρηση. Όταν η λειτουργία της εξαρτάται από ένα πρόσωπο, δεν πρόκειται για σύστημα που μπορεί να αντέξει τη μετάβαση, αλλά για μια δομή που παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτόν που τη διαμόρφωσε.

Στο ελληνικό περιβάλλον, η οικογένεια συχνά λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός λήψης αποφάσεων. Η εμπιστοσύνη τοποθετείται πάνω από τη δομή, ενώ η εξωτερική οπτική αντιμετωπίζεται με επιφυλακτικότητα. Η ένταξη εξωτερικών στελεχών παραμένει περιορισμένη και οι αποφάσεις λαμβάνονται συχνά εκτός θεσμικών πλαισίων.

Έτσι διαμορφώνονται οργανισμοί που δείχνουν σταθεροί όσο οι συνθήκες είναι προβλέψιμες, αλλά δυσκολεύονται να προσαρμοστούν όταν αυτές αλλάζουν. Και τότε αποκαλύπτεται ότι η σταθερότητα δεν ήταν αποτέλεσμα δομής, αλλά συνθηκών.

Οι επιπτώσεις δεν είναι πάντα άμεσες, αλλά είναι σωρευτικές. Καθυστερημένες αποφάσεις, εσωτερικές συγκρούσεις και απώλεια ευκαιριών ανάπτυξης διαβρώνουν σταδιακά τη δυναμική της επιχείρησης. Σε ένα περιβάλλον που απαιτεί ταχύτητα και προσαρμοστικότητα, αυτές οι αδυναμίες δεν παραμένουν εσωτερικές. Μεταφράζονται σε απώλεια ανταγωνιστικότητας.

Η διαδοχή δεν είναι απλώς ένα εσωτερικό ζήτημα. Είναι παράγοντας οικονομικής σημασίας, καθώς επηρεάζει τη συνέχεια επιχειρήσεων που αποτελούν βασικούς πυλώνες της οικονομίας. Και όταν αυτή αποτυγχάνει, το κόστος δεν περιορίζεται στην επιχείρηση αλλά διαχέεται στην αγορά.

Η επόμενη δεκαετία θα κρίνει ποιες επιχειρήσεις έχουν προσαρμοστεί σε μια πραγματικότητα που δεν εξαρτάται πλέον από τα πρόσωπα που τις δημιούργησαν. Για κάποιες, η μετάβαση θα αποτελέσει συνέχεια. Για άλλες, θα αναδείξει όρια που υπήρχαν από καιρό.

Σε κάθε περίπτωση, η διαδοχή δεν αλλάζει απλώς τη διοίκηση. Αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο έχει διαμορφωθεί η επιχείρηση.

*Συγγραφέας, ερευνητής διαδοχής οικογενειακών επιχειρήσεων (Legacy & Family Business)