Η ιστορία των ΑΤΜ: Από γάλα και λάδι στις ράβδους χρυσού
Ο πρόσφατος σάλος που ξέσπασε και κυριάρχησε για πολλές ημέρες στην επικαιρότητα σχετικά με το κόστος των συναλλαγών στα ΑΤΜ των τραπεζών, που ευτυχώς έληξε με ευνοϊκές λύσεις υπέρ των καταναλωτών που θέσπισε η κυβέρνηση, υπενθύμισε σε όλους σχεδόν τη χρησιμότητά τους. Οταν χρειάζεται κανείς μετρητά από τον τραπεζικό λογαριασμό του, για οποιονδήποτε λόγο, να μπορεί να τα έχει αμέσως οπουδήποτε βρίσκεται και όποια στιγμή του 24ώρου. Το κόστος βέβαια αγοράς, λειτουργίας, όπως και συντήρησης αυτών των μηχανημάτων που έχουν μπει στην καθημερινότητα μας εδώ και δεκαετίες έχει αναγκάσει τις τράπεζες να συρρικνώσουν το δίκτυό τους.
Ωστόσο, πέρα από τα ΑΤΜ (Automated Teller Machines, Αυτόματα Ταμειακά Μηχανήματα) των τραπεζών, οι αυτόματοι πωλητές προϊόντων εν γένει έχουν μπει στη ζωή μας επίσης εδώ και δεκαετίες, συγκροτώντας -σχετικά αθόρυβα- μια ολόκληρη αγορά, το μέγεθος της οποίας είναι δύσκολο να εκτιμηθεί επακριβώς στη χώρα μας. Ωστόσο, υπολείπεται αρκετά των ευρωπαϊκών και ακόμη περισσότερο των αμερικανικών δεδομένων. Στον «θαυμαστό κόσμο» των ΑΤΜ προϊόντων, η Ελλάδα βρίσκεται στη δεύτερη ταχύτητα.
Το ελληνικό τοπίο
Ωστόσο, χιλιάδες αυτόματοι πωλητές κυρίως αναψυκτικών, καφέ και άλλων ροφημάτων, τσιγάρων, σνακ και τυποποιημένου φαγητού βρίσκονται εγκατεστημένοι σε χιλιάδες σημεία, προσφέροντας 24/7 τα προϊόντα τους στους καταναλωτές. Ξεκινώντας από τη δεκαετία του ’80 με τα αρχέγονα μηχανήματα αυτόματης πώλησης τέτοιων προϊόντων, που βρίσκονταν εγκατεστημένα σε χώρους μαζικής παρουσίας κόσμου, όπως στα περίφημα ΚΨΜ των στρατοπέδων, όπου πρόσφεραν εναλλακτική διέξοδο πολλές φορές απέναντι στο μέτριας ποιότητας φαγητό της μονάδας, από νοσοκομεία, πανεπιστήμια, σχολεία και φροντιστήρια μέχρι σταθμούς τρένων, υπεραστικών λεωφορείων, αεροδρόμια και λιμάνια, γήπεδα και εν συνεχεία γραφεία επιχειρήσεων και εμπορικά κέντρα.
Γενικότερα σε τοποθεσίες ασφαλείας και προστατευμένες μέχρι νυχτερινά κέντρα, μπαρ και κλαμπ (που είχαν κυρίως ΑΤΜ πώλησης τσιγάρων και προφυλακτικών) ή ενσωματωμένα ασφαλώς, αλλά ελεύθερα προς συναλλαγή σε διάφορα καταστήματα, την ώρα που εκείνα ήταν κλειστά.
Από το γάλα στην κάνναβη
Στη δεκαετία του 2010 υπήρξε η έκρηξη στην αγορά γάλακτος και άλλων γαλακτοκομικών προϊόντων (τυριά, γιαούρτια κ.ά.) κυρίως με τη ΘΕΣγάλα, η οποία ανέπτυξε ένα αξιόλογο πανελλαδικό δίκτυο, και την ακολούθησαν και άλλες συνεταιριστικές ομάδες παραγωγών, αλλά το εγχείρημα οδηγήθηκε λίγα χρόνια αργότερα σε απόλυτη αποτυχία.
Σήμερα οι αυτόματοι πωλητές σταδιακά επεκτείνονται και σε άλλα προϊόντα, με ορισμένα κρεοπωλεία να προσφέρουν ακόμα και νωπό κρέας, ενώ σε διάφορα σημεία ξεφύτρωσαν εδώ και επτά χρόνια ΑΤΜ πώλησης φαρμακευτικής κάνναβης, κάτι που όμως έχει προκαλέσει και αντιδράσεις.
Εξειδικευμένες εταιρείες παρέχουν σε καταστηματάρχες και εμπόρους κάθε είδους αυτόματους πωλητές διάφορων προϊόντων πέραν των παραπάνω, μέχρι για είδη φαρμακείου και παραφαρμακευτικά προϊόντα, βαρελίσια μπίρα, φρεσκοστυμμένο χυμό και είδη ατομικής προστασίας, σε μια μεγάλη γκάμα τιμών κάποιων χιλιάδων ευρώ αναλόγως, ακόμη και πενταψήφιων στις πιο σύνθετες περιπτώσεις.
Προ τετραετίας, μάλιστα, έκαναν δειλά-δειλά την εμφάνισή τους και τα πρώτα micro market, που βασίζουν τις πωλήσεις τους σχεδόν αποκλειστικά στους αυτόματους πωλητές, αλλά με όχι τόσο θετικά αποτελέσματα. Μια εντυπωσιακή τελευταία εξέλιξη, πάντως, αφορά τη λειτουργία ΑΤΜ πώλησης τυποποιημένου λαδιού σε τέσσερις περιοχές της χώρας από μια αχαϊκή εταιρεία.
Ολα αυτά στην Ελλάδα, την ώρα που στον πλανήτη η αγορά των αυτόματων μηχανημάτων έχει περάσει στην εποχή της διάθεσης ακόμη και πολυτελών ειδών, ακόμα και ράβδων χρυσού, αλλά και πανάκριβων αυτοκινήτων, ανάμεσά τους Ferrari, Lamborghini και Bentley!
Πατέ πάπιας στη Γαλλία
Λόγω τρόπου ζωής και κουλτούρας, οι αυτόματοι πωλητές προϊόντων εισέβαλαν στη ζωή των καταναλωτών στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη νωρίτερα, εντονότερα και βεβαίως πιο διευρυμένα τοπικά και σε ό,τι αφορά την γκάμα των αγαθών που πρόσφεραν. Στην Ελλάδα, όπως τα πάντα σχεδόν, τα ΑΤΜ προϊόντων ήρθαν με χρονοκαθυστέρηση και μειωμένη εμβέλεια παροχής ειδών, που σιγά-σιγά απλώθηκε, χωρίς ποτέ πάντως να καταφέρει να συγχρονιστεί με τον υπόλοιπο κόσμο.
Στη δεκαετία του 2010 σημειώθηκε μια έκρηξη της συγκεκριμένης αγοράς στην Ευρώπη, ιδίως σε ό,τι αφορά την επέκταση των μηχανημάτων στην προσφορά τροφίμων και, μάλιστα, κόντρα στις παλαιότερες πεποιθήσεις, και νωπών προϊόντων. Με επίκεντρο τη Γαλλία και δευτερευόντως τη Βρετανία και τη Γερμανία, ο «θαυμαστός κόσμος» των ΑΤΜ επεκτάθηκε στην προσφορά νωπού κρέατος, λαχανικών, ψωμιού και άλλων τροφίμων. Παριζιάνοι, Λονδρέζοι και Βερολινέζοι ξεκίνησαν να τα προμηθεύονται ολόκληρο το 24ωρο από τα αυτόματα μηχανήματα.
Την πρεμιέρα έκανε το κατάστημα «L’Αmi Txulette», στην οδό Σαρόν στο Ανατολικό Παρίσι, εγκαθιστώντας το 2016 ένα αυτόματο μηχάνημα-ψυγείο που διέθετε κρεατικά σε αεροστεγείς συσκευασίες (λουκάνικα, μπριζόλες, φιλέτα, ζαµπόν, πατέ πάπιας, καρπάτσιο μοσχαριού κ.ά.), με μια επιβάρυνση -τότε- 0,20 ευρώ.
Τα ΑΤΜ κρέατος επεκτάθηκαν σε όλη τη Γαλλία, ιδίως σε μικρά χωριά όπου δεν υπάρχουν κρεοπωλεία και σούπερ μάρκετ, αλλά και σε ορεινές τουριστικές περιοχές, όπου από ΑΤΜ προσφέρονται ακόμα και τοπικές σπεσιαλιτέ, όπως η αντουγέτ, που είναι ένα είδος λουκάνικου από εντόσθια χοίρου γεμιστό με κρέας και τοπικά μυρωδικά.
Τηγανητές πατάτες στο Βέλγιο
Στις Βρυξέλλες, εδώ και μια δεκαετία, υπάρχουν αυτόματοι πωλητές για τηγανητές πατάτες. Το πρώτο σχετικό ΑΤΜ, µε την επωνυµία «Corner Chips», τοποθετήθηκε έξω από σούπερ µάρκετ στο Μόλενµπεκ το 2014. Στη Γερμανία το 30% των φρέσκων σάντουιτς και το 10% των φρέσκων σαλατών πωλείται από αυτόματους πωλητές.
Η υστέρηση της Ελλάδας στα ATM αποδίδεται κυρίως στο ότι η χώρα μας διαθέτει ένα γιγαντιαίο δίκτυο σημείων λιανικής (σούπερ μάρκετ, μίνι μάρκετ, ψιλικατζίδικα και περίπτερα)
Αρνί και σέλερι στις ΗΠΑ
Βεβαίως, τα παραπάνω στις ΗΠΑ είχαν προηγηθεί κατά μία δεκαετία και πλέον. Από τον Σεπτέμβριο του 2009 η Fresh Del Monte Produce επένδυσε στην ανάπτυξη του δικτύου της µε ΑΤΜ πώλησης νωπών και φρεσκοκομμένων φρούτων και λαχανικών, ξεκινώντας από το Ιλινόις και το Σικάγο και φτάνοντας μέχρι τη Φλόριντα και γενικότερα τις νοτιοανατολικές Πολιτείες. Σήμερα τα ΑΤΜ της πωλούν μπανάνες, ανανάδες, σταφύλια, μήλα, καρότα, σέλερι και ντομάτες.
Ακόμη η Applestone Meat, μέλος της Applestone Solutions, είχε εγκαταστήσει αυτόματους πωλητές κρέατος σε διάφορες τοποθεσίες στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης, προσφέροντας ποικιλία κρεάτων, όπως μοσχάρι, χοιρινό και αρνί, προερχόμενα από τοπικές φάρμες. Σύμφωνα με το Bloomberg, ένας αυτόματος πωλητής μπριζόλας Applestone κοστίζει έως και 30.000 δολάρια.
Η πασίγνωστη εταιρεία Dole εισήγαγε στην αγορά της Ιαπωνίας τα ΑΤΜ πώλησης μπανάνας από το 2010. Στην ίδια χώρα οι καταναλωτές μπορούν να προμηθεύονται από τα ΑΤΜ τροφίμων μέχρι και αυγά. Ολα τα παραπάνω προϊόντα και ακόμα αχλάδια, αβοκάντο, ακτινίδια, φράουλες και τοπικές ποικιλίες ξηρών καρπών πωλούνται από το 2014 σε εκτεταμένη βάση μέσω ΑΤΜ στην Αυστραλία.
ΑΤΜ λαδιού στην Ελλάδα
Αυτή τη στιγμή υπάρχουν διαθέσιμα στην ελληνική αγορά μηχανήματα αυτόματης πώλησης λαδιού. Ο επιχειρηματίας-κάτοχος ενός τέτοιου μηχανήματος μπορεί να το εγκαταστήσει στον χώρο του και να πουλάει συσκευασίες ελαιολάδου, έχοντας βεβαίως τις απαραίτητες άδειες. Ωστόσο, μια αχαϊκή εταιρεία προχώρησε ένα σημαντικό βήμα παραπέρα. Η Achaean Land (Αχαϊκή Γη) εδώ και 7 μήνες έδωσε τη δυνατότητα προμήθειας από τους καταναλωτές του δικού της λαδιού από αυτόματους πωλητές τους οποίους έχει ήδη τοποθετήσει σε 4 σημεία της χώρας: σε Αθήνα, Εδεσσα, Πτολεμαΐδα και Αμύνταιο.
Η ιδέα δεν είναι πρόσφατη. Η εταιρεία προετοίμαζε αυτή την καινοτομία επί 7 χρόνια. Παρουσίασε, μάλιστα, τον πρώτο αυτόματο πωλητή στην έκθεση FOODEXPO 2022. Διατηρεί ελαιώνες με περίπου 10.000 δέντρα στην Αχαΐα και συνολική ετήσια παραγωγή 50-60 τόνων λαδιού. Τα μηχανήματά της διαθέτουν το ελαιόλαδο σε μεταλλικές συσκευασίες των 250 ml, 500 ml και 750 ml. Και σύμφωνα με την εταιρεία η αποδοχή τους από το καταναλωτικό κοινό είναι ικανοποιητική. Και μέχρι τέλους του 2027, σχεδιάζουν την τοποθέτηση συνολικά 150 μηχανημάτων στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας. Σε πρώτη φάση, εντός του έτους-αρχές 2026, στην Αθήνα θα προστεθούν άλλοι 15 αυτόματοι πωλητές και θα ακολουθήσουν σε Πάτρα, Γιάννενα, Αγρίνιο και Κρήτη, σε σημεία της Θεσσαλονίκης και σε πολλά ακόμη αστικά κέντρα.
Η αποτυχία της ΘΕΣγάλα
Ενα από το πιο εντυπωσιακά εγχειρήματα της ανάπτυξης αυτόματων πωλητών τροφίμων ήταν το 2013, όταν η θεσσαλική ΘΕΣγάλα έδωσε εν μέσω κρίσης το σύνθημα της «επίθεσης» των κτηνοτρόφων, οι οποίοι από παραγωγοί έγιναν εν μια νυκτί και λιανοπωλητές. Η ΘΕΣγάλα εγκατέστησε αρχικά αυτόματους πωλητές στη Λάρισα και κατάφερε να διαθέτει καθημερινά, απευθείας στους καταναλωτές, το φρέσκο γάλα που παραγόταν στις φάρμες των μετόχων της σε λιγότερο από 24 ώρες από την παραγωγή του.
Γρήγορα έφτασε στα 70 σημεία σε όλη την Ελλάδα, ενώ σταδιακά πρόσθεσε στα παρεχόμενα προϊόντα τυριά και στραγγιστό γιαούρτι. Η ανταπόκριση των καταναλωτών στο εγχείρημα ήταν κάτι παραπάνω από ενθουσιώδης. Μόλις δύο μήνες από την εγκατάσταση των αυτόματων πωλητών φρέσκου γάλακτος και γαλακτοκομικών προϊόντων στην Αθήνα, η συνολική κατανάλωση στην πρωτεύουσα ξεπέρασε τους 700 τόνους, με την κατανάλωση μόνο στην πρωτεύουσα καθημερινά να υπερβαίνει τα 20.000 μπουκάλια φρέσκου γάλακτος ΘΕΣγάλα. Ποιος δεν θυμάται τις ουρές στα ΑΤΜs του ΘΕΣγαλα, σε διάφορα σημεία της Αθήνας ακόμα και μεταμεσονύκτιες ώρες;
Βλέποντας την επιτυχία της ΘΕΣγάλα, μπήκαν στην ίδια αγορά άλλοι τέσσερις συνεταιρισμοί και ομάδες παραγωγών από διάφορα σημεία της χώρας. Οι Αγελαδοτρόφοι Ανατολικής Πελοποννήσου που εγκατέστησαν στην Αθήνα έναν αυτόματο πωλητή για το γάλα τους, οι αιγοπροβατοτρόφοι του εβρίτικου συνεταιρισμού Θρακών Αμνός, που μέσω αυτόματων πωλητών σε Ξάνθη και Αλεξανδρούπολη διέθεταν φρέσκο παστεριωμένο γίδινο γάλα και παγωτά, καθώς και η Ομάδα Παραγωγών της Κοζάνης.
Η συνέχεια, όμως, δεν ήταν ανάλογη. Το εγχείρημα της ΘΕΣγάλα κατέρρευσε εν μέσω μείωσης της κατανάλωσης λόγω της κρίσης, του υψηλού κόστους για την εγκατάσταση νέων σημείων (100.000-150.000 ευρώ) και του ανταγωνισμού των γαλακτοβιομηχανιών παραγωγής και εμπορίας νωπού γάλακτος που ήταν για μια περίοδο συγχρόνως πελάτες και ανταγωνιστές της θεσσαλικής εταιρείας. Το 2020 αναγκάστηκε να κλείσει τα ΑΤΜ της Θεσσαλονίκης και το 2021 της Αθήνας. Λίγους μήνες μετά έκλεισαν και τα ελάχιστα τελευταία που είχαν απομείνει στη Λάρισα.
