Το «ιερό real estate» των 15 δισ.
Χιλιάδες νομικά πρόσωπα, μπλοκαρισμένα ακίνητα, ιστορικές απαλλοτριώσεις και αποτυχημένες επενδυτικές προσπάθειες συνθέτουν το πιο περίπλοκο χαρτοφυλάκιο της χώρας
Η εκκλησιαστική περιουσία επανέρχεται στο προσκήνιο, καθώς η αγορά ακινήτων κινείται σε ιστορικά υψηλά και οι διαγωνισμοί για μισθώσεις και πωλήσεις πληθαίνουν. Παρά το αυξημένο ενδιαφέρον, η συνολική εικόνα παραμένει θολή: η περιουσία είναι κατακερματισμένη σε περισσότερα από 10.000 εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα, γεγονός που καθιστά αδύνατη μια ενιαία αποτύπωση. Μεγάλο μέρος της παραμένει αναξιοποίητο, μπλοκαρισμένο σε δικαστικές εκκρεμότητες ή αμφισβητούμενο ως προς το ιδιοκτησιακό καθεστώς. Ακόμη πιο αχαρτογράφητη είναι η περιουσία των Μονών του Αγίου Όρους, που υπάγεται σε ειδικό καθεστώς και δεν εντάσσεται σε καμία ενιαία βάση δεδομένων.
Η ιστορία της εκκλησιαστικής περιουσίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το ελληνικό κράτος. Από τις μεγάλες απαλλοτριώσεις του Μεσοπολέμου έως τη σύμβαση του 1952, η Εκκλησία παραχώρησε τεράστιες εκτάσεις γης, λαμβάνοντας ως αντάλλαγμα αστικά ακίνητα και τη δέσμευση του κράτους να καλύπτει τη μισθοδοσία των κληρικών. Σήμερα, το ετήσιο κόστος μισθοδοσίας των περίπου 9.500 κληρικών φτάνει τα 195 εκατ. ευρώ, ενώ πρόσφατες ρυθμίσεις προβλέπουν αυξήσεις στις αποδοχές του ανώτερου κλήρου.
Παρά τις κατά καιρούς προσπάθειες αξιοποίησης, ελάχιστες έχουν αποδώσει. Η Εταιρεία Αξιοποίησης Εκκλησιαστικής Περιουσίας (ΕΑΕΑΠ), που ιδρύθηκε το 2014 με φιλοδοξίες για μεγάλες επενδύσεις, δεν πραγματοποίησε καμία δραστηριότητα και διαγράφηκε από το ΓΕΜΗ το 2024. Αντίστοιχα, το φιλόδοξο σχέδιο «The Green Σχιστό» για ανάπτυξη έκτασης 3.000 στρεμμάτων εγκαταλείφθηκε το 2023 λόγω διαφωνιών και αντιδράσεων.
Στο χαρτοφυλάκιο της Εκκλησίας περιλαμβάνονται ακίνητα-«φιλέτα» σε περιοχές όπως Βουλιαγμένη, Βάρκιζα, Πεντέλη και Κολωνάκι. Ενδεικτικά, τα 97 στρέμματα του ορφανοτροφείου στη Βουλιαγμένη εκμισθώθηκαν το 2023 για 99 χρόνια, με προσδοκώμενα έσοδα 400 εκατ. ευρώ σε βάθος 30ετίας, όμως η διαδικασία έχει παγώσει λόγω αντιδράσεων. Παράλληλα, η Εκκλησία διαθέτει εκατοντάδες κτίρια, εμπορικούς χώρους, ξενοδοχεία, ακόμη και νησίδες, ενώ οι δασικές εκτάσεις που διεκδικεί ή κατέχει ξεπερνούν τα 600.000 στρέμματα.
Η πραγματική αξία της περιουσίας παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί εκτιμήσεις που φτάνουν τα 15 δισ. ευρώ, όμως πιο ρεαλιστικές προσεγγίσεις τοποθετούν την αξία της περιουσίας της Εκκλησιαστικής Κεντρικής Υπηρεσίας Οικονομικών μεταξύ 700 και 900 εκατ. ευρώ. Ο ΕΝΦΙΑ που πληρώνει η Εκκλησία για τα εκμεταλλεύσιμα ακίνητα της ΕΚΥΟ ανέρχεται σε περίπου 2 εκατ. ευρώ ετησίως.
Η ιστορική διαδρομή των σχέσεων Κράτους–Εκκλησίας είναι γεμάτη από απόπειρες ρύθμισης, συγκρούσεις και πολιτικές πρωτοβουλίες που δεν ολοκληρώθηκαν. Από τον νόμο Τρίτση του 1987 έως τη συμφωνία Τσίπρα–Ιερώνυμου το 2018, οι προσπάθειες για ενιαία διαχείριση της περιουσίας κατέληξαν σε αδιέξοδο. Σήμερα, η κυβέρνηση στηρίζει την αξιοποίηση της περιουσίας με στόχο την ενίσχυση του κοινωνικού έργου της Εκκλησίας, όμως η πολυδιάσπαση, οι αντιδράσεις και οι νομικές εκκρεμότητες εξακολουθούν να αποτελούν εμπόδιο.
Παρά τις δυσκολίες, η Εκκλησία συνεχίζει να προχωρά σε μεμονωμένους διαγωνισμούς για μισθώσεις και πωλήσεις ακινήτων, από πολυκατοικίες στη Βουλιαγμένη έως καταστήματα στη Θεσσαλονίκη. Ωστόσο, η συνολική εικόνα παραμένει ασαφής και η αξιοποίηση ενός από τα μεγαλύτερα χαρτοφυλάκια ακινήτων της χώρας εξακολουθεί να αποτελεί ένα σύνθετο και ανοιχτό ζήτημα.
