Το αόρατο κεφάλαιο των τραπεζών: Τι σημαίνει για την κοινωνία ο αναβαλλόμενος φόρος

Του Γιώργου Καλαφατάκη

Ο αναβαλλόμενος φόρος είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο εργαλείο της ελληνικής οικονομικής πολιτικής μετά την κρίση. Για χρόνια ακούγεται ως “προνόμιο των τραπεζών”, ως “κρυφή ανακεφαλαιοποίηση” ή ως “φοροαπαλλαγή”. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Ο αναβαλλόμενος φόρος ήταν ταυτόχρονα προνομιακός για τις τράπεζες, ωφέλιμος για την κοινωνία, αλλά και πηγή αδικίας για όσους ζημιώθηκαν από το PSI χωρίς να λάβουν αντίστοιχη προστασία. Για να κατανοήσουμε τι πραγματικά συμβαίνει, πρέπει να ξεκινήσουμε από τα βασικά:

Τι είναι ο αναβαλλόμενος φόρος; Όλες οι επιχειρήσεις στην Ελλάδα έχουν το δικαίωμα να συμψηφίζουν ζημιές προηγούμενων ετών με μελλοντικά κέρδη. Αυτό δημιουργεί μια λογιστική απαίτηση που ονομάζεται αναβαλλόμενος φόρος (Deferred Tax Asset-DTA). Στις τράπεζες όμως, μετά το PSI και τις τεράστιες ζημιές και από τα “κόκκινα” δάνεια, το κράτος έκανε κάτι επιπλέον. Μετέτρεψε μέρος του DTA σε DTC (Deferred Tax Credit) με εγγύηση του Δημοσίου. Αυτό σημαίνει ότι, αν οι τράπεζες δεν έχουν αρκετά κέρδη στο μέλλον για να συμψηφίσουν τις ζημιές τους, το κράτος εγγυάται ότι θα καλύψει τη διαφορά. Αυτή η εγγύηση επιτρέπει στον DTC να μετράει ως εποπτικό κεφάλαιο (CET1). Με απλά λόγια ο αναβαλλόμενος φόρος εμφανίζεται σαν “κεφάλαιο” στον ισολογισμό των τραπεζών, ενισχύοντας τους δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας.

Ευνοήθηκαν οι τράπεζες; Ναι, αλλά όχι με τον τρόπο που νομίζουμε. Ο DTC είναι ξεκάθαρα προνομιακός. Καμία άλλη επιχείρηση στην Ελλάδα δεν έχει κρατική εγγύηση για τις φορολογικές της ζημιές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ήταν “δώρο” προς τις τράπεζες. Την περίοδο που θεσπίστηκε, οι τράπεζες ήταν κρατικοποιημένες και η κατάρρευσή τους θα σήμαινε, νέα μνημόνια, νέα ανακεφαλαιοποίηση με χρήματα φορολογουμένων και κατάρρευση της οικονομίας. Ο DTC ήταν ένας τρόπος να μην πληρώσει ο φορολογούμενος άμεσα δεκάδες δισεκατομμύρια για να σωθούν οι τράπεζες. Άρα ναι, οι τράπεζες ευνοήθηκαν. Αλλά ευνοήθηκαν για να προστατευθεί η κοινωνία από μεγαλύτερο κόστος.

Υπήρξε κοινωνικό όφελος; Ναι, αλλά υπήρξε και κοινωνική αδικία. Το κοινωνικό όφελος ήταν σαφές, οι τράπεζες δεν χρειάστηκαν νέα κρατική ενίσχυση, το τραπεζικό σύστημα σταθεροποιήθηκε, η οικονομία απέφυγε νέα κρίση, οι καταθέσεις προστατεύθηκαν. Όμως υπήρξε και αδικία γιατί ιδιώτες ομολογιούχοι που ζημιώθηκαν από το PSI δεν έλαβαν καμία εγγύηση, επιχειρήσεις που έχασαν κεφάλαια δεν είχαν αντίστοιχο εργαλείο, οι μικρομέτοχοι των τραπεζών εξαϋλώθηκαν στις ανακεφαλαιοποιήσεις. Ο DTC λοιπόν ήταν ένα μέτρο που προστάτευσε το σύστημα, όχι τους πολίτες.

Πληρώνει σήμερα η κοινωνία την ανακεφαλαιοποίηση μέσω των τραπεζικών χρεώσεων; Έμμεσα, ναι. Οι τράπεζες, πληρώνουν πολύ χαμηλό φόρο λόγω DTC, έχουν υψηλές προμήθειες, έχουν υψηλά spreads στα δάνεια, εμφανίζουν υψηλή κερδοφορία. Άρα ο πολίτης, δεν πληρώνει ως φορολογούμενος την ανακεφαλαιοποίηση, πληρώνει όμως ως πελάτης των τραπεζών. Αυτό δεν είναι “φόρος”, αλλά είναι έμμεση επιβάρυνση.

Η πολιτική πρόταση για “άμεση λήξη του αναβαλλόμενου φόρου”

Πρόσφατα ακούσαμε από τον κ Τσίπρα για “άμεση λήξη του αναβαλλόμενου φόρου”. Πολιτικά, το μήνυμα είναι ελκυστικό γιατί λέει στους οπαδούς “Θα τελειώσω ένα προνόμιο των τραπεζών”. Τεχνικά όμως, η άμεση κατάργηση του DTC είναι επικίνδυνη. Αν κοπεί απότομα, οι τράπεζες χάνουν εποπτικά κεφάλαια, οι δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας πέφτουν, μπορεί να χρειαστούν νέα κεφάλαια, η χρηματοδότηση της οικονομίας δυσκολεύει.

Η Τράπεζα της Ελλάδος και η ΕΚΤ έχουν προειδοποιήσει ότι μια βίαιη κατάργηση μπορεί να προκαλέσει αστάθεια. Άρα η πολιτική πρόταση είναι επικοινωνιακά απλή, αλλά τεχνικά σύνθετη και δυνητικά επικίνδυνη. Τελικά η ομαλή λήξη απαιτεί:

Σταδιακή μείωση του DTC. Η σταδιακή αυτή μείωση πρέπει να είναι συνδεδεμένη με την κερδοφορία και όχι με πολιτικές αποφάσεις.

Σύνδεση με μερίσματα. Όσο οι τράπεζες μοιράζουν κέρδη, να μειώνουν τον DTC ανάλογα.

Πολυετές χρονοδιάγραμμα. Είναι σωστό ένα χρονοδιάγραμμα 5-10 χρόνια, ώστε να μην υπάρξει πίεση στα εποπτικά κεφάλαια.

Συμφωνία με ΕΚΤ / SSM. Χωρίς εποπτική έγκριση, καμία αλλαγή δεν είναι ασφαλής.

Αντισταθμιστικά μέτρα για την κοινωνία. Πρέπει να υπάρξουν αντισταθμιστικά μέτρα για να υπάρξει ισορροπία μεταξύ σταθερότητας και δικαιοσύνης.

Ποια αντισταθμιστικά μέτρα μπορούν να δοθούν στην κοινωνία
Μείωση τραπεζικών προμηθειών. Η πολιτεία πρέπει να επιβάλλει πλαφόν σε βασικές τραπεζικές υπηρεσίες.

Μείωση spreads στα δάνεια. Διαφάνεια και κανόνες για το κόστος δανεισμού.
Χαμηλότοκα δάνεια για ευάλωτους και νέους. Στεγαστικά, πράσινες ανακαινίσεις, μικροχρηματοδοτήσεις.

Ειδικά επενδυτικά προϊόντα για μικρές επιχειρήσεις. Αν είναι και δυνατόν με μειωμένες εξασφαλίσεις.

Πράσινα δάνεια με μειωμένο επιτόκιο. Για ενεργειακή αναβάθμιση και καθαρή ενέργεια.

Κοινωνικά ομόλογα από τις τράπεζες. Για χρηματοδότηση κοινωνικών έργων.

Ειδική εισφορά κοινωνικής ανταπόδοσης στα υπερκέρδη. Όχι τιμωρητική, αλλά στοχευμένη.

Τράπεζες, κράτος και κοινωνία: Ώρα για μια νέα συμφωνία δικαιοσύνης

Ο αναβαλλόμενος φόρος δεν είναι απλώς μια λογιστική γραμμή στους ισολογισμούς των τραπεζών. Είναι ένας καθρέφτης της σχέσης κράτους-αγοράς-κοινωνίας. Ένας μηχανισμός που δημιουργήθηκε για να αποτρέψει μια νέα κατάρρευση, αλλά που ταυτόχρονα άφησε πίσω του ανοιχτά ζητήματα δικαιοσύνης, ισορροπίας και εμπιστοσύνης. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η κοινωνία χρειάζεται ειλικρίνεια, όχι συνθήματα. Χρειάζεται τεχνική σοβαρότητα, όχι εύκολες υποσχέσεις. Χρειάζεται πολιτική ευθύνη, όχι δημαγωγική εκμετάλλευση της άγνοιας. Και αυτό αφορά όλους, τράπεζες, πολιτεία, πολίτες.

Οι τράπεζες οφείλουν να αναγνωρίσουν ότι η κοινωνία τις στήριξε, άμεσα και έμμεσα. Οφείλουν να δείξουν ότι κατανοούν πως η εμπιστοσύνη δεν είναι δεδομένη, αλλά κερδίζεται. Γι’ αυτό πρέπει να δεσμευτούν για δικαιότερο κόστος για τους πολίτες, δηλαδή μείωση προμηθειών, διαφάνεια στα spreads, όχι υπερβολικές χρεώσεις, εύκολη πρόσβαση στη χρηματοδότηση για μικρές επιχειρήσεις, πραγματική στήριξη της παραγωγής, κοινωνική ανταπόδοση με πράσινα δάνεια, κοινωνικά ομόλογα, συμμετοχή σε προγράμματα κοινωνικής κατοικίας. Η κοινωνία δεν ζητάει τιμωρία. Ζητάει ισορροπία. Ζητάει ανταπόδοση. Ζητάει σεβασμό.

Η πολιτεία πρέπει να σταματήσει και να μην αντιμετωπίζει τον αναβαλλόμενο φόρο ως εργαλείο πολιτικής αντιπαράθεσης. Οι πολιτικοί πρέπει να τον αντιμετωπίσουν όπως ακριβώς είναι, ένα ευαίσθητο, τεχνικό, κρίσιμο στοιχείο της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Όλοι να αναλάβουν να παρουσιάσουν ένα καθαρό, πολυετές σχέδιο λήξης του DTC, με εποπτική έγκριση, χωρίς αιφνιδιασμούς και χωρίς κινδύνους. Η πολιτεία να θεσπίσει αντισταθμιστικά μέτρα για την κοινωνία όπως πλαφόν προμηθειών, ειδικά δάνεια, στήριξη ευάλωτων και μικρών επιχειρήσεων. Να προστατεύσει τον δημόσιο διάλογο από δημαγωγία με ενημέρωση, διαφάνεια και τεχνική τεκμηρίωση.

Η πολιτεία δεν πρέπει να επιτρέπει να μετατρέπεται ένα σύνθετο τεχνικό ζήτημα σε εύκολο πολιτικό σύνθημα. Η δημοκρατία δεν λειτουργεί με απλοποιήσεις που κρύβουν κινδύνους. Πρέπει να λειτουργεί με γνώση, διαφάνεια και ευθύνη. Η δημαγωγία ανθίζει όταν ο πολίτης δεν έχει πρόσβαση σε καθαρή πληροφόρηση, τα τεχνικά θέματα παρουσιάζονται σαν “μαγικές λύσεις”, και οι πολιτικές προτάσεις δεν συνοδεύονται από τεχνική ανάλυση.

Η λύση δεν είναι να “αποκλείσουμε” τον πολίτη από τη συζήτηση. Η λύση είναι να τον ενδυναμώσουμε. Και αυτό μπορεί να γίνει με εκλαΐκευση χωρίς παραποίηση. Να εξηγούνται δύσκολα θέματα με απλά λόγια, αλλά χωρίς να αλλοιώνεται η ουσία. Με δημόσια τεχνική τεκμηρίωση. Κάθε πολιτική πρόταση να συνοδεύεται από ανάλυση κινδύνων και κόστους. Με ανεξάρτητη εποπτική φωνή. Η Τράπεζα της Ελλάδος και η ΕΚΤ να μιλούν καθαρά όταν υπάρχει κίνδυνος. Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει από την πολυπλοκότητα. Κινδυνεύει από την παραπλανητική απλοποίηση.

Ο αναβαλλόμενος φόρος δεν είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι η απόσταση ανάμεσα, σε αυτό που πραγματικά είναι, και σε αυτό που παρουσιάζεται στον δημόσιο λόγο. Αν θέλουμε μια οικονομία δίκαιη, σταθερή και δημοκρατική, πρέπει να γεφυρώσουμε αυτή την απόσταση.

Οι τράπεζες πρέπει να δείξουν ότι κατανοούν την κοινωνική τους ευθύνη. Η πολιτεία πρέπει να δείξει ότι κατανοεί την τεχνική της ευθύνη. Και η κοινωνία πρέπει να έχει πρόσβαση στην αλήθεια, όχι στα συνθήματα και στη δημαγωγία.

Μόνο τότε ο αναβαλλόμενος φόρος θα πάψει να είναι σύμβολο αδικίας και θα γίνει αυτό που πραγματικά , είναι, ένα εργαλείο σταθερότητας που λήγει ομαλά, δίκαια και με σεβασμό προς όλους.

ΠΗΓΕΣ / ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Τράπεζα της Ελλάδος – Εκθέσεις Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας
Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα – Supervisory Review and Evaluation Process (SREP)
Νόμος 4172/2013 (Κώδικας Φορολογίας Εισοδήματος)
Νόμος 4303/2014 (Μετατροπή αναβαλλόμενων φορολογικών απαιτήσεων)
SSM Guidelines on CET1 Capital Quality
Εκθέσεις Eurobank, Alpha Bank, Εθνικής Τράπεζας για DTC και κεφαλαιακή επάρκεια
Δημόσιες τοποθετήσεις Τράπεζας της Ελλάδος για τον DTC
Μελέτες ΙΟΒΕ για την τραπεζική σταθερότητα μετά την κρίση
Αναλύσεις από Financial Times, Reuters, Kathimerini, Capital.gr για τον DTC και τις ελληνικές τράπεζες

* Ο Γιώργος Καλαφατάκης είναι οικονομολόγος, πρώην ανώτερο στέλεχος φαρμακευτικών επιχειρήσεων