Η Παγκοσμιοποίηση απέτυχε στο μόνο πράγμα που είχε σημασία
Μια φορά κι έναν καιρό ήταν μια μικρή κοπέλα που πεινούσε και της είπανε: “Έλα στο εργοστάσιο. Θα δουλεύεις πολύ, θα πληρώνεσαι λίγο, θα έχεις όμως πάντα ένα πιάτο φαΐ”. Πήγε. Δούλεψε. Δεν ξαναπείνασε. Τώρα θέλει κάτι καλύτερο για τα παιδιά της.
Κάπως έτσι δούλεψε ένα μεγάλο κομμάτι της Παγκοσμιοποίησης. Φθηνότερα προϊόντα, μεγαλύτερες αγορές, ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων, μεσαία τάξη σε χώρες όπου εκατομμύρια άνθρωποι πέθαιναν από την πείνα, παραγωγή εκεί όπου συμφέρει περισσότερο, ελεύθερη διακίνηση εμπορευμάτων παντού και αρκετά φθηνά ηλεκτρονικά ώστε σήμερα ακόμη και η τοστιέρα να χρειάζεται WiFi password.
Η μεγάλη υπόσχεση ήταν άλλη: αν δέσουμε τις οικονομίες του κόσμου αρκετά σφιχτά μεταξύ τους, κάποια στιγμή θα σταματήσουμε να σκοτωνόμαστε αναμεταξύ μας.
Ο Γερμανός θα χρειάζεται το ρωσικό αέριο, ο Ρώσος τα γερμανικά ευρώ, ο Αμερικανός τα κινεζικά εργοστάσια και ο Κινέζος τον Αμερικανό καταναλωτή. Όλοι θα έχουν τόσα πολλά να χάσουν από έναν πόλεμο, ώστε κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα τον ξεκινά.
Εξαιρετικό σχέδιο. Είχε μόνο ένα μικρό ελάττωμα: τους ανθρώπους.
Η οικονομική αλληλεξάρτηση άφησε τη γεωπολιτική ζωντανή και της έδωσε καινούργια όπλα. Κάποτε έκλεινες ένα στενό με πολεμικά πλοία. Σήμερα αρκεί να κλείσεις το SWIFT, να σταματήσεις τα chips, να κόψεις το φυσικό αέριο, να μπλοκάρεις τις εξαγωγές σπάνιων γαιών, να παγώσεις συναλλαγματικά αποθέματα ή να ενημερώσεις κάποιον ότι η πιστωτική του κάρτα αποφάσισε ξαφνικά να μη ταξιδεύει στην ίδια χώρα με εκείνον. Πολιτισμός.
Το σημερινό world order είναι περίπου το λειτουργικό σύστημα του πλανήτη. Γεννήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και απογειώθηκε πραγματικά μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Το planet-Operating-System, το p-OS ας πούμε.
Σήμερα ακόμη δουλεύει. Έχει όμως τόσα security patches, τόσα compatibility problems και τόσους χρήστες που ψάχνουν τρόπο να παρακάμψουν τους περιορισμούς του, ώστε αρχίζει να θυμίζει εκείνο το παλιό laptop που όλοι φοβούνται να κάνουν restart. Κάποια στιγμή θα χρειαστεί καινούργια έκδοση.
Στην καρδιά του p-OS βρίσκεται ακόμη το δολάριο. Αυτό παραμένει το βασικό monetary protocol του συστήματος. Για να μη βιαστούν οι φίλοι των BRICS να ανοίξουν σαμπάνιες, το δολάριο εξακολουθεί να είναι μακράν το σημαντικότερο νόμισμα του πλανήτη. Περίπου 57% των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων παραμένουν σε δολάρια και μαζί με το ευρώ τα δύο νομίσματα τιμολογούν το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου.
Ο θάνατος του δολαρίου, όπως και η επιστροφή του Έλβις Πρέσλι, ανακοινώνεται συστηματικά εδώ και δεκαετίες. Ακόμη δεν ήρθε. Όλο και περισσότεροι, πάντως, κοιτάζουν πού βρίσκεται η έξοδος κινδύνου.
Η Ρωσία έμαθε με τον δύσκολο τρόπο ότι τα συναλλαγματικά αποθέματα είναι δικά σου μέχρι ο θεματοφύλακας να θυμηθεί ότι έχει και εκείνος αντικλείδι. Η Κίνα προωθεί συναλλαγές σε γουάν, χώρες της Μέσης Ανατολής κάνουν διμερείς συμφωνίες σε άλλα νομίσματα, ενώ Ινδία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν ήδη δοκιμάσει άμεσους διακανονισμούς σε ρουπίες και ντιρχάμ.
Το δολάριο παραμένει μέσα στο σπίτι. Αρκετοί απλώς θέλουν να ξέρουν πού βρίσκεται και η δεύτερη πόρτα.
Το ίδιο συμβαίνει με το περίφημο πετροδολάριο. Για χρόνια κυκλοφορούσε ο βολικός μύθος ότι κάπου υπάρχει ένα χαρτί που υποχρεώνει όποιον πουλά πετρέλαιο να ζητά δολάρια, διαφορετικά εμφανίζεται από τον ορίζοντα αμερικανικό αεροπλανοφόρο και αρχίζει η συζήτηση περί δημοκρατίας.
Η πραγματικότητα ήταν πιο πεζή και πολύ πιο αποτελεσματική. Οι ΗΠΑ παρείχαν ασφάλεια στον Περσικό Κόλπο, οι παραγωγοί πετρελαίου πουλούσαν σε δολάρια, τα πλεονάσματα επέστρεφαν σε αμερικανικά ομόλογα και περιουσιακά στοιχεία και το δολάριο είχε τη βαθύτερη και πιο ρευστή αγορά του κόσμου. Το σύστημα πλήρωνε καλά όσους το χρησιμοποιούσαν. Ιδιαίτερη πειθώ δεν χρειαζόταν.
Σήμερα η Σαουδική Αραβία μιλά με την Κίνα, το Πεκίνο ζητά περισσότερο εμπόριο σε γουάν, η Ρωσία και το Ιράν έχουν προφανείς λόγους να αποφεύγουν το δολάριο και τα Εμιράτα κάνουν δουλειές χωρίς να ρωτήσουν πρώτα την Ουάσιγκτον. Το πετροδολάριο ζει ακόμη. Απλώς έπαψε να θεωρείται ιερό.
Στην Κίνα έγινε ίσως η μεγαλύτερη στρατηγική παρεξήγηση της Παγκοσμιοποίησης. Η Δύση θεωρούσε περίπου αυτονόητο ότι εμείς θα κρατούσαμε την τεχνολογία, τις πατέντες, τα brands, τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και τις καλές δουλειές, ενώ οι Κινέζοι θα έφτιαχναν τα πράγματα.
Τους δώσαμε τα εργοστάσια επειδή πιστεύαμε ότι θα κρατήσουμε για πάντα τις πατέντες. Εκείνοι κράτησαν τα εργοστάσια και έμαθαν να γράφουν και τις πατέντες.
Αυτό δεν ήταν ακριβώς στο manual.
Σήμερα η Κίνα φτιάχνει BYD, κυριαρχεί σε μεγάλο μέρος της αλυσίδας παραγωγής μπαταριών, έχει τεράστια θέση στην παγκόσμια αλυσίδα των φωτοβολταϊκών και έχει ρίξει το κόστος τόσο χαμηλά ώστε η υπόλοιπη βιομηχανία χτυπάει τις πόρτες των κυβερνήσεών της. Drones, τηλεπικοινωνίες, EVs, batteries, solar, AI, βιομηχανικός εξοπλισμός. Το εργοστάσιο απέκτησε R&D, brands, οικοσύστημα supply chain και φιλοδοξίες.
Η μικρή κοπέλα της ιστορίας μας μεγάλωσε. Τα παιδιά της θέλουν πια περισσότερα από μια θέση στη γραμμή παραγωγής και ένα πιάτο φαΐ. Θέλουν να σχεδιάζουν το προϊόν, να έχουν την πατέντα και να μας το πουλάνε οι ίδιοι. Δύσκολο να τους κατηγορήσεις.
Η Ιαπωνία επίσης άλλαξε ρόλο. Για δεκαετίες ήταν το ATM του παγκόσμιου συστήματος. Δανειζόσουν σχεδόν δωρεάν σε γιεν και αγόραζες οτιδήποτε απέδιδε περισσότερο: μετοχές, ομόλογα, ακίνητα, πιθανόν και τη γιαγιά σου αν είχε καλό yield.
Για χρόνια το σχεδόν δωρεάν χρήμα είχε ιαπωνικό ΤΚ. Μετά μάθανε το κόλπο και η Fed με την ΕΚΤ. Μηδενικά επιτόκια και Quantitative Easing σε βιομηχανική κλίμακα έκαναν το ιαπωνικό μοντέλο λιγότερο εξωτικό και πολύ πιο αντιγράψιμο.
Η Ιαπωνία έκλεισε πλέον την εποχή των αρνητικών επιτοκίων και έχασε και τη θέση του μεγαλύτερου καθαρού πιστωτή του κόσμου. Την ξεπέρασαν η Γερμανία και η Κίνα. Άλλο ένα παλιό module του p-OS δουλεύει πλέον διαφορετικά.
Και μετά υπάρχει η Ευρώπη. Για χρόνια ο ρόλος της ήταν απλός και ευγενής: να καταναλώνει αμερικανική ασφάλεια, ρωσική ενέργεια και κινεζικά προϊόντα και, στο ενδιάμεσο, να εκδίδει κανονισμούς για το καπάκι του μπουκαλιού.
Τώρα ξυπνάει με αρκετή καθυστέρηση, όπως συνήθως, και ανακαλύπτει ότι η άμυνα κοστίζει. Έλα ρε παιδιά!
Προγραμματίζει εκατοντάδες δισεκατομμύρια για επανεξοπλισμό, μιλά για στρατηγική αυτονομία και ξαναβλέπει τη βιομηχανική πολιτική που μέχρι χθες θεωρούσε περίπου αμαρτία της αγοράς.
Το ίδιο γίνεται και στις πληρωμές. Μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών καρτών περνά από αμερικανικά συστήματα, Visa, Mastercard, Apple Pay, Google Pay, PayPal. Πολύ βολικό, μέχρι να θυμηθείς ότι τα λεφτά σου, για να πάνε από το περίπτερο στον φούρνο, κάνουν τουρισμό μέσα από ξένα δίκτυα μισό πλανήτη παρακεί.
Με το ψηφιακό ευρώ η Ευρώπη προσπαθεί να γράψει και δικό της payment layer στο p-OS, ώστε να κινεί τα δικά της λεφτά χωρίς να εξαρτάται από ξένα δίκτυα. Αν θα πετύχει, θα το δούμε. Η πρόθεση πάντως είναι πια ξεκάθαρη.
Και οι χώρες της Μέσης Ανατολής έχουν αλλάξει. Δεν είναι πλέον απλώς βενζινάδικα με σημαία. Η Σαουδική Αραβία, τα Εμιράτα και οι γείτονές τους επενδύουν παγκοσμίως σε τεχνολογία, logistics, AI, τουρισμό, χρηματοοικονομικά, data centers και άμυνα. Αγοράζουν αμερικανικά όπλα, κινεζική τεχνολογία, ευρωπαϊκές εταιρείες και, όταν τους βολεύει, κάνουν business με όλους για όλα.
Η γεωπολιτική μονογαμία τελειώνει. Οι περισσότεροι προτιμούν πλέον πιο ανοιχτές σχέσεις, situationship που λένε στο χωριό μου.
Το παγκόσμιο εμπόριο συνεχίζεται κανονικά. Κανείς δεν έχει διάθεση να πληρώνει κινητά τηλέφωνα €8.000 και τηλεοράσεις με άδεια οικοδομής μόνο και μόνο για την τιμή της εθνικής αυτάρκειας.
Εκείνο που χάθηκε είναι η αθωότητα. Η ιδέα ότι το φθηνότερο είναι πάντα καλύτερο, ότι αγοράζεις φυσικό αέριο από τον φθηνότερο, chips από τον καλύτερο, cloud από τον μεγαλύτερο, όπλα από τον σύμμαχο και πληρωμές από όποιον έχει το καλύτερο app και τα χαμηλότερα transaction fees, και τελειώσαμε.
Τώρα όλα αυτά έχουν και γεωπολιτική αξία. Το chip, το λιμάνι, το δίκτυο πληρωμών, το data center, το νόμισμα και το φορτίο LNG απέκτησαν δεύτερη χρήση. Είναι πλέον και όπλα. Είναι weaponized. Έγιναν ransomware.
Η Παγκοσμιοποίηση είχε μια μεγάλη υπόσχεση: να κάνει τον κόσμο τόσο αλληλεξαρτώμενο ώστε ο πόλεμος να γίνει ασύμφορος. Τελικά τον έκανε τόσο αλληλεξαρτώμενο ώστε σχεδόν τα πάντα να μπορούν να χρησιμοποιηθούν στον πόλεμο.
Αυτό δεν μου φαίνεται να ήταν στο αρχικό πλάνο.
Ο κόσμος τώρα ξαναμοιράζει τα κλειδιά του.
Και αυτή τη φορά κανείς δεν θέλει ν’ αφήσει όλα τα κλειδιά του σπιτιού του στην τσέπη κάποιου άλλου.
