Αλήθειες και ψέματα για το brain drain

Του Ηλία Ψυχογιού

Ακούω πολιτικούς, της κυβέρνησης φυσικά, να βαυκαλίζονται ότι “αντιστρέφεται το brain gain” και “επιστρέφουν στην Ελλάδα οι επιστήμονες που έφυγαν” και εξοργίζομαι. Όχι γιατί αυτό που λένε είναι ανακριβές αλλά γιατί, επιβεβαιώνουν τη ρήση “Η στατιστική είναι σαν το μπικίνι. Αυτά που δείχνει είναι πολύ ελκυστικά, ενώ έχουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον αυτά που κρύβει”.

Όντως ένα σημαντικο ποσοστό όσων έφυγαν τα χρόνια της κρίσης έχει επιστρέψει. Αυτό το ποσοστό όμως δεν είναι κύρια οι επιστήμονες αλλά οι ανειδίκευτοι και οι μέσης ειδίκευσης εργαζόμενοι οι οποίοι, με την ανάπτυξη της οικονομίας διαπίστωσαν ότι μπορούν να βρουν στην Ελλάδα αντίστοιχες αμοιβές με αυτές που λάμβαναν στις χώρες που ζούσαν σε συνδυασμό με το χαμηλότερο κόστος ζωής και άλλους παράγοντες που λαμβάνει υπόψη κάθε ένας που αποφασίζει να επιστρέψει.

Οι επιστήμονες όμως και οι υψηλής ειδίκευσης εργαζόμενοι συνεχίζουν να φεύγουν και θα συνεχίσουν να το κάνουν. Δύο στοιχεία αρκούν: Α. 13900 περισσότεροι απόφοιτοι ελληνικών ΑΕΙ εργάζονται στην Ευρώπη το 2025 συγκριτικά με το 2024 και Β. Συνολικά 386.100 έλληνες ηλικιας 20 έως 64 ετών ζούσαν στην Ευρώπη το 2025, αυξημένοι κατά 30.300 άτομα από το 2024.

Και πριν προλάβει κάποιος να πει ότι μέσα σε αυτούς είναι και οι υποχρεωτικής εκπαίδευσης, να ενημερώσω ότι μόνο 300 από τους 30.300 είναι υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Οι υπόλοιποι είναι τουλάχιστον δευτεροβάθμιας. Άρα δεν εξάγουμε ανειδίκευτους αλλά τον “αφρό” της επιστημονικής μας παραγωγής.

Τα παραπάνω δεν αποτελούν σύμπτωση ούτε “αναπόφευκτη συνέπεια της κρίσης”. Η συνεχιζόμενη φυγή επιστημόνων και πτυχιούχων από την Ελλάδα είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών που εδώ και χρόνια αντιμετωπίζουν την έρευνα, την καινοτομία και την αξιοκρατία ως περιττή πολυτέλεια.

Το 2023 το ποσοστό των δαπανών για Έρευνα και Ανάπτυξη στην Ελλάδα έμεινε κολλημένο στο 1,49% του ΑΕΠ και η χώρα κατέλαβε την 15η θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 27. Όταν το κράτος αρνείται συστηματικά να επενδύσει σοβαρά στην έρευνα, οι ερευνητικές υποδομές φθίνουν και οι νέοι επιστήμονες βρίσκονται παγιδευμένοι σε ένα περιβάλλον μόνιμης στέρησης πόρων. Αυτό δεν είναι δημοσιονομική αδυναμία. Τα τελευταία χρόνια η οικονομία μεγαλώνει, χρήματα από την ΕΕ ήρθαν πάρα πολλά αλλά η έρευνα αντιμετωπίζεται ως ελιτίστικη επιλογή. Αυτό είναι ιεράρχηση προτεραιοτήτων με πολιτικά κριτήρια καθώς η έρευνα θεωρείται δαπάνη που μπορεί να περιμένει ενώ οι ψηφοφόροι δεν μπορούν και οι εκλογές πλησιάζουν. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: η χώρα αυτοεξαιρείται από τον χάρτη της καινοτομίας.

Συνεπώς, το brain drain δεν είναι τυχαίο φαινόμενο αλλά η ορθολογική αντίδραση ικανών ανθρώπων απέναντι σε ένα σύστημα που τιμωρεί την αριστεία. Στην ελληνική ακαδημαϊκή και ερευνητική πραγματικότητα η γνωστική επάρκεια συχνά ηττάται από τις πελατειακές σχέσεις και τις κομματικές ισορροπίες εντός και εκτός των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων και των ερευνητικών υποδομών. Ο νέος ερευνητής δεν καλείται πρώτα να λύσει επιστημονικά προβλήματα. Καλείται να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον όπου η ανέλιξη εξαρτάται από μη επιστημονικά κριτήρια, από γνωριμίες, από παρακάλια σε πολιτικά και ακαδημαϊκά γραφεία.

Δυστυχώς, η αποτυχία δεν σταματά και δεν περιορίζεται στο πώς το κράτος και η πολιτεία αντιμετωπίζουν την έρευνα αλλά ολοκληρώνεται στην “ελεύθερη” αγορά. Οι ελληνικές επιχειρήσεις παραμένουν εγκλωβισμένες σε παραγωγικά μοντέλα χαμηλής προστιθέμενης αξίας και αδυνατούν να απορροφήσουν το υψηλής εξειδίκευσης δυναμικό που παράγουν τα πανεπιστήμια. Τα στοιχεία του 2025 είναι αποκαλυπτικά: 128.500 Έλληνες πτυχιούχοι ανώτατης εκπαίδευσης ζουν πλέον σε χώρες της ΕΖΕΣ(ΕΕ, Ελβετία, Νορβηγία, Ισλανδία, Λιχτενστάιν), ο υψηλότερος αριθμός που έχει καταγραφεί ποτέ! Συνολικά, περίπου 450.000 νέοι επιστήμονες και πτυχιούχοι εγκατέλειψαν τη χώρα κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης με το ποσοστό απασχόλησής τους στο εξωτερικό να αγγίζει το 85,9%. Για ποια αντιστροφή του brain drain μιλάμε;

Όσο το κράτος και η ιδιωτική οικονομία αρνούνται να δημιουργήσουν ένα αξιοκρατικό και καινοτόμο οικοσύστημα, η παραμονή στην Ελλάδα για έναν ικανό επιστήμονα θα ισοδυναμεί με οικειοθελή επαγγελματική αυτοκτονία με την Έξοδο να αποτελεί πράξη αυτοσυντήρησης και, κυρίως, αυτοσεβασμού.

Αν δεν υπάρξει πραγματική ανατροπή, αύξηση των επενδύσεων σε έρευνα, καθιέρωση αξιοκρατίας στη διανομή των κονδυλίων και μετασχηματισμός της παραγωγικής βάσης, η αιμορραγία θα συνεχιστεί.

Και η Ελλάδα θα μείνει στο περιθώριο, όχι επειδή της λείπουν τα μυαλά, αλλά επειδή επέλεξε να τα διώξει.