Ελληνικό Δημόσιο: Ποιος ελέγχει τα προσωπικά δεδομένα εκατομμυρίων πολιτών
Κρίσιμες κρατικές υπηρεσίες και ευαίσθητες πληροφορίες πολιτών μεταφέρονται σε ιδιωτικές υποδομές cloud, με τη Microsoft να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο. Η σύμβαση των 131,6 εκατ. ευρώ, οι καθυστερημένοι έλεγχοι ασφαλείας και η εκκρεμότητα των μελετών για την προστασία των δεδομένων.
Ένα σημαντικό ζήτημα για την ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων των Ελλήνων πολιτών αναδεικνύει έρευνα του Solomon, καταγράφοντας τη σταδιακή μεταφορά κρίσιμων ψηφιακών υπηρεσιών του Δημοσίου σε υποδομές μεγάλων ιδιωτικών τεχνολογικών εταιρειών. Η Microsoft αποτελεί βασικό πάροχο αυτών των υπηρεσιών, καθώς ολοένα περισσότερα κρατικά πληροφοριακά συστήματα φιλοξενούνται στο cloud της εταιρείας. Ωστόσο, οι προβλεπόμενες από τη νομοθεσία μελέτες για την ταξινόμηση των δεδομένων ανάλογα με την ευαισθησία τους και τον καθορισμό των απαιτούμενων μέτρων προστασίας καθυστέρησαν σημαντικά.
Η αλλαγή του μοντέλου ψηφιακής λειτουργίας του ελληνικού Δημοσίου ξεκίνησε σταδιακά, με την εγκατάλειψη ενός συστήματος στο οποίο οι κρατικές υπηρεσίες αναπτύσσονταν και λειτουργούσαν σε δημόσιες υποδομές. Πριν από περίπου 15 χρόνια, η Εθνικό Δίκτυο Έρευνας και Τεχνολογίας (ΕΔΕΤ) είχε αναπτύξει δικές της τεχνολογικές λύσεις, όπως το λογισμικό ανοιχτού κώδικα Synnefo και την υπηρεσία cloud «Ωκεανός», που εξυπηρετούσε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα. Παράλληλα, συνέβαλε στην ανάπτυξη σημαντικών ψηφιακών υπηρεσιών, όπως το opengov.gr και η Διαύγεια. Με την πάροδο των ετών, ωστόσο, το Δημόσιο στράφηκε όλο και περισσότερο στην αγορά αδειών λογισμικού και στην ενοικίαση υπολογιστικής ισχύος από ιδιωτικούς παρόχους, κυρίως τη Microsoft και την Oracle.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη μετάβαση διαδραμάτισε ο Κώδικας Ψηφιακής Διακυβέρνησης, που ψηφίστηκε τον Σεπτέμβριο του 2020. Μεταξύ άλλων, καθιέρωσε την προτεραιότητα στην προμήθεια υπηρεσιών cloud για συγκεκριμένους δημόσιους φορείς και έθεσε περιορισμούς στην εγκατάσταση νέων διακομιστών από τις κρατικές υπηρεσίες. Παράλληλα, θεσμοθέτησε τα κυβερνητικά νέφη G-Cloud, H-Cloud και RE-Cloud, για τις ανάγκες της δημόσιας διοίκησης, της υγείας, της έρευνας και της εκπαίδευσης. Ωστόσο, ο χαρακτηρισμός «κυβερνητικό νέφος» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι υποδομές ανήκουν στο κράτος, καθώς η νομοθεσία επιτρέπει την αξιοποίηση εμπορικών υπηρεσιών cloud.
Το μέγεθος της εξάρτησης από ιδιωτικούς παρόχους αποτυπώνεται στα στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Πληροφοριακών Συστημάτων για τον Ιανουάριο του 2024. Τότε, 390 εφαρμογές και πληροφοριακά συστήματα δημόσιων φορέων φιλοξενούνταν στο Microsoft Azure, έναντι 310 σε κρατικούς υπολογιστές. Συνολικά, 170 δημόσιοι φορείς χρησιμοποιούσαν υποδομές της Microsoft, ενώ άλλα 97 αιτήματα φιλοξενίας βρίσκονταν σε αναμονή έγκρισης. Το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, απαντώντας σε σχετικά ερωτήματα του Solomon, ανέφερε ότι το Δημόσιο ακολουθεί ένα πολυεπίπεδο μοντέλο υποδομών, στο οποίο περιλαμβάνονται επίσης οι εταιρείες Oracle, AWS και Google, χωρίς να δώσει αναλυτικά στοιχεία για τον αριθμό και τα ονόματα των συστημάτων που φιλοξενούνται σήμερα σε κάθε πάροχο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το οικονομικό σκέλος της συνεργασίας με τη Microsoft. Η αρχική σύμβαση του 2023 για υπηρεσίες που αφορούν το G-Cloud ανερχόταν σε 87,7 εκατ. ευρώ, ωστόσο, μέσω διαδοχικών τροποποιήσεων, η αξία της έφτασε τα 131,6 εκατ. ευρώ, καταγράφοντας αύξηση περίπου 50%. Η αναπροσαρμογή πραγματοποιήθηκε χωρίς νέα διαγωνιστική διαδικασία. Την ίδια στιγμή, το Δημόσιο είχε προμηθευτεί το 2023 ιδιόκτητη υποδομή αξίας 15,7 εκατ. ευρώ, η οποία περιλάμβανε 7.168 πυρήνες επεξεργασίας και αποθηκευτικό χώρο 10 petabyte σε δύο κέντρα δεδομένων. Η σύγκριση του κόστους και των δυνατοτήτων των διαφορετικών λύσεων αποτελεί αντικείμενο σχετικής ανάλυσης του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα, το οποίο επισημαίνει ότι δεν έχει δημοσιευθεί μελέτη που να τεκμηριώνει την αύξηση της σύμβασης.
Ακόμη πιο κρίσιμο είναι το ζήτημα των μελετών ταξινόμησης των δεδομένων, οι οποίες προβλέπονται από τον νόμο 4727/2020. Οι συγκεκριμένες μελέτες πρέπει να προσδιορίζουν πόσο ευαίσθητα ή κρίσιμα είναι τα δεδομένα κάθε πληροφοριακού συστήματος, καθώς και το επίπεδο προστασίας που απαιτείται για τη φιλοξενία τους. Η σχετική υποχρέωση θεσπίστηκε το 2020, με αρχική προθεσμία ολοκλήρωσης έως το τέλος του 2021, η οποία παρατάθηκε τρεις φορές και έληξε οριστικά στο τέλος του 2024. Ωστόσο, η χρηματοδότηση του έργου εξασφαλίστηκε μόλις τον Απρίλιο του 2026. Στο μεταξύ, 663 πληροφοριακά συστήματα βρίσκονταν ήδη εγκατεστημένα στο G-Cloud όταν προκηρύχθηκε ο διαγωνισμός για τις μελέτες.
Τον Αύγουστο του 2026, το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης υπέγραψε σύμβαση ύψους 9,52 εκατ. ευρώ με την ένωση εταιρειών Cognity, EY και PwC για την εκπόνηση των μελετών, με δυνατότητα πρόσθετης χρηματοδότησης 3,5 εκατ. ευρώ. Η ολοκλήρωση του έργου προβλέπεται στα τέλη του 2027, δηλαδή περίπου τρία χρόνια μετά την εκπνοή της νόμιμης προθεσμίας. Η καθυστέρηση είχε και χρηματοδοτικές συνέπειες, καθώς το έργο δεν ολοκληρώθηκε εντός του προβλεπόμενου χρονοδιαγράμματος του Ταμείου Ανάκαμψης και τελικά εντάχθηκε στο Τομεακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του υπουργείου για την περίοδο 2026-2030, με χρηματοδότηση από εθνικούς πόρους.
Παράλληλα, ειδικοί που μίλησαν στο Solomon επισημαίνουν ότι η εξάρτηση από μεγάλους παρόχους cloud δημιουργεί ερωτήματα για την ψηφιακή αυτονομία της χώρας, τη συγκέντρωση κρίσιμων υπηρεσιών σε συγκεκριμένες πλατφόρμες και το κόστος ενδεχόμενης μεταφοράς τους σε άλλον πάροχο. Στο πλαίσιο αυτό, η δυνατότητα του Δημοσίου να διατηρεί τον έλεγχο, να λειτουργεί και να αντικαθιστά τις ψηφιακές υποδομές του αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση προωθούνται παράλληλα πρωτοβουλίες για την ενίσχυση των ευρωπαϊκών υποδομών cloud, την αξιοποίηση λογισμικού ανοιχτού κώδικα και τη μείωση των εξαρτήσεων από τεχνολογικούς παρόχους εκτός ΕΕ.