Νέος ΚΟΚ και επικίνδυνη οδήγηση: πότε το τιμόνι γίνεται κακούργημα

Του Δημητρίου Μ. Ζιαμπάρα, Δικηγόρου και Μηχανικού Υπολογιστών

Ο νέος Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας (ν. 5209/2025, ΦΕΚ Α ́ 100/13.6.2025) εφαρμόζεται στο σύνολό του από τις 13 Σεπτεμβρίου 2025 και από την 1η Ιανουαρίου 2026 το γενικό όριο ταχύτητας μέσα στις κατοικημένες περιοχές είναι τα 30 χλμ./ώρα. Ο νόμος αυτός δεν άλλαξε ούτε μία λέξη στο άρθρο 290Α του Ποινικού Κώδικα, που τυποποιεί το έγκλημα της επικίνδυνης οδήγησης. Κι όμως, μετακίνησε αθόρυβα το σημείο όπου η τροχαία παράβαση γίνεται ποινική υπόθεση, ενίοτε κακούργημα με κάθειρξη τουλάχιστον 10 ετών.

Α. Δύο νομοθετήματα, ένα τιμόνι

Ο ΚΟΚ κατατάσσει τις παραβάσεις σε κατηγορίες ανάλογα με την επικινδυνότητά τους (Ε1 έως Ε4 και Σ, άρθρο 108), επιβάλλει πρόστιμα, επιτόπου αφαίρεση άδειας και κλιμακούμενες κυρώσεις υποτροπής (άρθρο 110), ενώ σε λίγες περιπτώσεις απειλεί και δικές του ποινές φυλάκισης. Ο Ποινικός Κώδικας τιμωρεί στο άρθρο 290Α μια αυτοτελή αξιόποινη πράξη, με κλίμακα από τη φυλάκιση έως την ισόβια κάθειρξη.

Η σχέση τους είναι σχέση παραμέτρων και συνάρτησης: ο ΚΟΚ ορίζει όρια, διαδικασίες και τεκμήρια, το άρθρο 290Α τα παίρνει ως δεδομένα και υπολογίζει το ποινικό αποτέλεσμα. Όταν αλλάζουν οι παράμετροι, αλλάζει το αποτέλεσμα χωρίς να αλλάξει η συνάρτηση.

Β. Το άρθρο 290Α ΠΚ όπως ισχύει σήμερα

Το έγκλημα εισήχθη με τον ν. 4619/2019 και έκτοτε αυστηροποιήθηκε επανειλημμένα: ο ν. 4855/2021 αντικατέστησε το «προέκυψε» με το «μπορεί να προκύψει», μετατρέποντας τη διάταξη σε έγκλημα δυνητικής διακινδύνευσης, ο ν. 5039/2023 πρόσθεσε τη σοβαρή υπέρβαση ταχύτητας και τη λωρίδα έκτακτης ανάγκης, ο ν. 5090/2024 την παραβίαση ερυθρού σηματοδότη.

Σήμερα η διάταξη περιγράφει πέντε ομάδες συμπεριφορών. Πρώτη, η οδήγηση από πρόσωπο που δεν είναι σε θέση να οδηγήσει με ασφάλεια λόγω οινοπνεύματος, ναρκωτικών ή εξάντλησης. Δεύτερη, η οδήγηση αντίθετα στο ρεύμα σε εθνικές ή περιφερειακές οδούς, σε πεζοδρόμους ή πλατείες, με ανασφαλές ή ανασφαλώς φορτωμένο όχημα, οι επικίνδυνοι ελιγμοί και οι κόντρες. Τρίτη, η υπέρβαση του ορίου κατά τουλάχιστον 60 χλμ./ώρα σε αυτοκινητόδρομο ή οδό ταχείας κυκλοφορίας και κατά τουλάχιστον 40 χλμ./ώρα μέσα σε κατοικημένη περιοχή ή στο λοιπό δίκτυο, με 30 και 20 αντίστοιχα για λεωφορεία και φορτηγά. Τέταρτη, η κίνηση στη λωρίδα έκτακτης ανάγκης. Πέμπτη, η παραβίαση ερυθρού σηματοδότη.

Η κλίμακα των ποινών είναι τετραβάθμια: φυλάκιση έως 3 έτη αν μπορεί να προκύψει κοινός κίνδυνος για ξένα πράγματα, φυλάκιση τουλάχιστον 1 έτους αν μπορεί να προκύψει κίνδυνος για άνθρωπο, κάθειρξη έως 10 έτη επί βαριάς σωματικής βλάβης ή σημαντικής βλάβης σε κοινωφελείς εγκαταστάσεις, κάθειρξη τουλάχιστον 10 ετών επί θανάτου, με δυνατότητα ισόβιας κάθειρξης επί θανάτου μεγάλου αριθμού ανθρώπων. Η δεύτερη παράγραφος τιμωρεί την επικίνδυνη οδήγηση από αμέλεια με φυλάκιση έως 2 έτη ή χρηματική ποινή.

Γ. Πού τελειώνει η παράβαση και πού αρχίζει το έγκλημα

Κάθε σοβαρή παράβαση του ΚΟΚ δεν συνιστά επικίνδυνη οδήγηση. Απαιτούνται τρία διαδοχικά φίλτρα.

Το πρώτο είναι η συμπεριφορά, που πρέπει να εμπίπτει σε μία από τις πέντε ομάδες. Η υπέρβαση κατά 35 χλμ./ώρα μέσα στην πόλη είναι βαριά παράβαση Ε3-Β, όχι επικίνδυνη οδήγηση, γιατί το κατώφλι βρίσκεται στα 40.

Το δεύτερο είναι ο δόλος, έστω ενδεχόμενος, ως προς την ίδια την επικίνδυνη οδήγηση. Ο οδηγός που γνωρίζει ότι έχει πιει και οδηγεί, που περνά συνειδητά με κόκκινο, που μπαίνει σε κόντρα, ενεργεί με δόλο. Όποιος πέρασε με κόκκινο επειδή αφαιρέθηκε ενεργεί από αμέλεια και εμπίπτει στη δεύτερη παράγραφο, πλημμέλημα με ανώτατο όριο τα 2 έτη.

Το τρίτο είναι η δυνατότητα κινδύνου. Μετά τον ν. 4855/2021 δεν χρειάζεται να αποδειχθεί ότι συγκεκριμένος άνθρωπος βρέθηκε πράγματι σε κίνδυνο, αρκεί η πράξη να ήταν ικανή να τον δημιουργήσει. Το στοιχείο όμως παραμένει στοιχείο της αντικειμενικής υπόστασης και βεβαιώνεται με αναφορά στις πραγματικές συνθήκες. Τα 75 χλμ./ώρα σε έρημη λεωφόρο τα ξημερώματα και έξω από σχολείο την ώρα της αποχώρησης δεν είναι η ίδια πράξη. Δεν είναι τυχαίο ότι το συνέδριο της Ένωσης Εισαγγελέων Ελλάδος στην Κω, στις 26 και 27 Ιουνίου 2026, άνοιξε με τα όρια του αξιοποίνου στο άρθρο 290Α, σε εισήγηση του επίκουρου καθηγητή της Νομικής ΑΠΘ Ιωάννη Ναζίρη, με κεντρικό μήνυμα ότι η παράβαση του ΚΟΚ δεν αρκεί, χρειάζεται δυνατότητα κοινού κινδύνου.

Το κακούργημα προϋποθέτει και τέταρτο στοιχείο, το αποτέλεσμα, βαριά σωματική βλάβη ή θάνατο. Κατά το άρθρο 29 ΠΚ, το βαρύτερο αποτέλεσμα καταλογίζεται μόνο αν ο δράστης το προκάλεσε τουλάχιστον από αμέλεια, αν δηλαδή ήταν προβλεπτό και συνδέεται αιτιωδώς με τη συγκεκριμένη επικίνδυνη συμπεριφορά και όχι με άλλον παράγοντα.

Η σύγκριση των ποινών δείχνει το διακύβευμα. Ο ίδιος θάνατος, αν οφείλεται σε επικίνδυνη οδήγηση με δόλο, οδηγεί σε κάθειρξη τουλάχιστον 10 ετών. Αν οφείλεται σε επικίνδυνη οδήγηση από αμέλεια, οδηγεί σε φυλάκιση έως 2 έτη για το 290Α παράγραφος 2, σε αληθινή κατ’ ιδέαν συρροή με την ανθρωποκτονία από αμέλεια του άρθρου 302 ΠΚ, που μετά τον ν. 5090/2024 απειλείται με φυλάκιση τουλάχιστον 2 ετών. Τη συρροή αυτή είχε δεχθεί ο Άρειος Πάγος ήδη υπό το προϊσχύσαν άρθρο 290 ΠΚ (ΑΠ 282/2013). Με την ΑΠ 1074/2024 αντιπαρέβαλε ρητά την κάθειρξη τουλάχιστον 5 ετών του παλαιού άρθρου 290 με τα 10 έτη της περίπτωσης δδ ́ του 290Α, ως επιεικέστερη διάταξη για πράξη πριν από την 1.7.2019. Ανάμεσα στα 2 και στα 10 έτη μεσολαβεί μία λέξη, ο δόλος, και γύρω από αυτήν κρίνεται ολόκληρη η δίκη.

Δ. Τι άλλαξε ο νέος ΚΟΚ στις παραμέτρους του 290Α

Πρώτη αλλαγή, τα όρια ταχύτητας. Το άρθρο 24 του ν. 5209/2025 ορίζει ως γενικό όριο μέσα στις κατοικημένες περιοχές τα 30 χλμ./ώρα και διατηρεί τα 50 μόνο σε μονόδρομους με τουλάχιστον δύο λωρίδες, σε οδούς με δύο λωρίδες ανά κατεύθυνση και σε οδούς με διαχωριστική νησίδα, εκτός αν η σήμανση ορίζει διαφορετικά. Η υπέρβαση άνω των 50 χλμ./ώρα ανήκει στην Ε4 με πρόστιμο 700 ευρώ και αφαίρεση άδειας για 60 ημέρες, ενώ η οδήγηση άνω των 200 χλμ./ώρα επισύρει 2.000 ευρώ και αφαίρεση για 1 έτος.

Εδώ βρίσκεται η κρίσιμη τομή. Το άρθρο 290Α δεν αναφέρει απόλυτες ταχύτητες, αναφέρει υπέρβαση του εκάστοτε ορίου κατά 40 χλμ./ώρα στην πόλη. Όσο το όριο ήταν 50, το έγκλημα άρχιζε στα 90. Από την 1η Ιανουαρίου 2026, σε κάθε δρόμο που υπάγεται στο γενικό όριο των 30, το έγκλημα αρχίζει στα 70. Τα 70 χλμ./ώρα σε δρόμο γειτονιάς, που τον Δεκέμβριο του 2025 ήταν υπέρβαση κατά 20 και πρόστιμο 150 ευρώ, από τον Ιανουάριο του 2026 είναι επικίνδυνη οδήγηση με φυλάκιση τουλάχιστον 1 έτους, αν μπορούσε να προκύψει κίνδυνος για άνθρωπο. Χαμηλώνοντας το όριο κατά 20 χλμ./ώρα, ο νομοθέτης του ΚΟΚ χαμήλωσε ισόποσα το ποινικό κατώφλι σε ολόκληρο τον αστικό ιστό. Μία δικλείδα υπάρχει: ο δόλος πρέπει να καλύπτει και την υπέρβαση, οπότε η πλάνη του οδηγού για το ισχύον όριο, ιδίως όπου η νέα σήμανση δεν έχει τοποθετηθεί, εξετάζεται ως πραγματική πλάνη του άρθρου 30 ΠΚ και μεταθέτει την πράξη στη δεύτερη παράγραφο.

Δεύτερη αλλαγή, το οινόπνευμα. Το άρθρο 46 διατηρεί το όριο των 0,50 γραμμαρίων ανά λίτρο αίματος, ή 0,25 χιλιοστογράμμων ανά λίτρο εκπνεόμενου αέρα, και κλιμακώνει τις κυρώσεις. Από 0,80 έως 1,10 επιβάλλονται 700 ευρώ και αφαίρεση άδειας για 90 ημέρες. Άνω του 1,10, ή 0,60 στον εκπνεόμενο αέρα, απειλείται φυλάκιση τουλάχιστον 2 μηνών, πρόστιμο 1.200 ευρώ και αφαίρεση άδειας και πινακίδων για 180 ημέρες, με αφαίρεση 7 και 10 ετών στην πρώτη και δεύτερη υποτροπή. Όποιος αρνείται τον έλεγχο τεκμαίρεται ότι έχει συγκέντρωση άνω του 1,10, και σε κάθε θανατηφόρο τροχαίο ο έλεγχος γίνεται υποχρεωτικά με αιμοληψία. Η άρνηση ελέγχου στερεί από την υπεράσπιση το ισχυρότερο επιχείρημά της, τη χαμηλή τιμή. Τα όρια του ΚΟΚ και η υπόσταση του 290Α, πάντως, δεν ταυτίζονται: η ένδειξη 0,55 είναι παράβαση ΚΟΚ, όχι απόδειξη ανικανότητας ασφαλούς οδήγησης, ενώ η ένδειξη 1,50 με ασταθή πορεία στοιχειοθετεί ευχερώς την πρώτη περίπτωση.

Τρίτη αλλαγή, η συμπεριφορά μετά το ατύχημα. Το άρθρο 47 υποχρεώνει κάθε εμπλεκόμενο σε ατύχημα με σωματική βλάβη να παράσχει βοήθεια, να ειδοποιήσει την αστυνομία και να παραμείνει στον τόπο. Η παράβαση τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον 3 μηνών, αν όμως από την εγκατάλειψη ο παθών περιήλθε σε κίνδυνο ζωής η ποινή γίνεται κάθειρξη έως 6 έτη, επί βαριάς σωματικής βλάβης έως 10 και επί θανάτου έως 20 έτη. Εδώ το τιμόνι γίνεται κακούργημα από αυτό που έκανε ο οδηγός αφού σταμάτησε. Η ίδια διάταξη προβλέπει και το αντίστροφο: ο οδηγός που συμμορφώθηκε δεν συλλαμβάνεται με την αυτόφωρη διαδικασία του άρθρου 419 ΚΠΔ για τη σωματική βλάβη, εκτός αν είναι ύποπτος φυγής ή ιδιαίτερα επικίνδυνος. Η παραμονή στον τόπο είναι η πρώτη πράξη υπεράσπισης.

Τέταρτη αλλαγή, οι παρεπόμενες συνέπειες: κατά το άρθρο 101 του ΚΟΚ, αν όχημα χρησιμοποιήθηκε ως μέσο για κακούργημα ή εκ δόλου πλημμέλημα, η άδεια και οι πινακίδες αφαιρούνται με δικαστική απόφαση.

Ε. Η μέτρηση ως αποδεικτικό μέσο

Όταν το ποινικό κατώφλι είναι μια γραμμή στα 40 χλμ./ώρα ή στα 1,10 γραμμάρια, η ποιότητα της μέτρησης γίνεται το ίδιο το αντικείμενο της δίκης. Κάθε συσκευή μέτρησης ταχύτητας έχει πιστοποιημένο περιθώριο σφάλματος, χρειάζεται διακρίβωση και πρέπει να λειτουργεί μέσα στις προδιαγραφές του π.δ. 287/2001. Το ραντάρ που μετρά υπό γωνία σφάλλει ανάλογα με τη γεωμετρία, το αλκοολόμετρο δίνει έμμεση εκτίμηση της συγκέντρωσης στο αίμα μέσω σταθερού συντελεστή, γι’ αυτό άλλωστε ο νόμος θεωρεί την αιμοληψία μέθοδο αναφοράς στα θανατηφόρα, και ο έλεγχος οινοπνεύματος πρέπει να γίνεται από συνεργείο δύο τουλάχιστον οργάνων, εκ των οποίων το ένα ανακριτικός υπάλληλος.

Το ίδιο ισχύει για τα δεδομένα του οχήματος: τα νεότερα επιβατικά διαθέτουν καταγραφέα δεδομένων συμβάντος (Κανονισμός (ΕΕ) 2019/2144), που αποθηκεύει ταχύτητα, πέδηση και θέση πεντάλ για τα δευτερόλεπτα πριν από τη σύγκρουση. Τα δεδομένα αυτά μπορούν να επιβεβαιώσουν την κατηγορία, μπορούν όμως και να την ανατρέψουν, όταν δείχνουν ότι η πέδηση άρχισε έγκαιρα ή ότι το αποτέλεσμα οφείλεται στον άλλο εμπλεκόμενο. Η αιτιώδης συνάφεια είναι το πεδίο όπου κρίνονται οι υποθέσεις του 290Α: η υπέρβαση του ορίου αποδεικνύει την επικίνδυνη οδήγηση, όχι ότι ο θάνατος οφείλεται σε αυτήν και όχι στην αιφνίδια είσοδο πεζού σε σημείο χωρίς ορατότητα. Ο συνήγορος που διαβάζει ο ίδιος τα αρχεία του καταγραφέα ξεκινά τη δίκη από διαφορετική θέση.

ΣΤ. Πότε, λοιπόν, το τιμόνι γίνεται κακούργημα

Όταν συντρέχουν σωρευτικά τέσσερις όροι. Μία από τις πέντε συμπεριφορές του άρθρου 290Α. Δόλος ως προς αυτήν. Δυνατότητα κινδύνου για άνθρωπο ή για ξένα πράγματα. Βαριά σωματική βλάβη ή θάνατος που καταλογίζεται τουλάχιστον σε αμέλεια. Αν λείπει ο δόλος, η υπόθεση μένει πλημμεληματική, όσο τραγικό κι αν είναι το αποτέλεσμα. Αν λείπει το αποτέλεσμα, μένει πλημμέλημα με φυλάκιση τουλάχιστον 1 έτους, που συνήθως αναστέλλεται αλλά καταχωρίζεται στο ποινικό μητρώο. Δεύτερος δρόμος προς το κακούργημα είναι η εγκατάλειψη του θύματος κατά το άρθρο 47 του ΚΟΚ.

Δύο παραδείγματα. Ο οδηγός που, γνωρίζοντας ότι έχει πιει, περνά με 80 χλμ./ώρα κόκκινο σε δρόμο με όριο 30 και σκοτώνει πεζό αντιμετωπίζει κάθειρξη τουλάχιστον 10 ετών, αφού συρρέουν τρεις συμπεριφορές, ο δόλος συνάγεται ευχερώς και το αποτέλεσμα ήταν προβλεπτό. Ο οδηγός που, νηφάλιος, κινείται με 45 χλμ./ώρα στον ίδιο δρόμο, αφαιρείται για μια στιγμή και παρασύρει τον ίδιο πεζό αντιμετωπίζει την ανθρωποκτονία από αμέλεια και ενδεχομένως τη δεύτερη παράγραφο του 290Α, δηλαδή πλημμελήματα. Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο, το ίδιο και το πένθος. Η ποινική απάντηση απέχει έτη.

Ζ. Επίλογος

Ο νέος ΚΟΚ δεν άλλαξε το έγκλημα της επικίνδυνης οδήγησης, άλλαξε όμως τον κόσμο μέσα στον οποίο εφαρμόζεται. Χαμήλωσε τα όρια, εισήγαγε τεκμήρια και έφερε καθημερινές συμπεριφορές, όπως τα 70 χλμ./ώρα σε δρόμο γειτονιάς, στο πεδίο του άρθρου 290Α. Η γραμμή που χωρίζει το πρόστιμο από την κάθειρξη περνά από τρία σημεία, τον δόλο, τη μέτρηση και την αιτιώδη συνάφεια. Όποιος βρεθεί στη λάθος πλευρά της έχει τρεις άμεσες υποχρεώσεις προς τον εαυτό του, να μείνει στον τόπο και να βοηθήσει, να μην αρνηθεί τον έλεγχο, και να διασφαλίσει από την πρώτη στιγμή τα δεδομένα, γιατί ο χαρακτηρισμός της πράξης ως πλημμελήματος ή κακουργήματος κρίνεται συνήθως στις πρώτες ώρες της προανάκρισης και σπάνια αλλάζει στη συνέχεια.