Η Δημοκρατία του Νερού

Του Dr Γιώργου Κουμπαράκη

Το νερό δεν είναι απλώς ένας φυσικός πόρος. Είναι η πιο θεμελιώδης μορφή ισότητας. Όταν υπάρχει αρκετό για όλους, η διαχείρισή του μοιάζει τεχνικό ζήτημα. Όταν όμως αρχίζει να λιγοστεύει, μετατρέπεται σε πολιτικό, οικονομικό και ηθικό ερώτημα.

Τότε γεννιέται αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε “Δημοκρατία του Νερού”. Η δημοκρατία του νερού δεν μετριέται από το ποιος έχει περισσότερα δικαιώματα πάνω στο νερό, αλλά από το αν όλοι έχουν πραγματικά πρόσβαση σε αυτό. Η ισότητα δεν βρίσκεται στην αφθονία, αλλά στον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται η έλλειψη.

Υπάρχουν ποτάμια που δεν μεταφέρουν μόνο νερό. Μεταφέρουν πολιτισμούς, οικονομίες, μνήμες και, κάποιες φορές, την ίδια την έννοια της δικαιοσύνης. Όσο το νερό ήταν άφθονο, παρέμενε αόρατο. Κυλούσε σιωπηλά κάτω από γέφυρες, πότιζε χωράφια, γέμιζε ποτήρια και κανείς δεν αναρωτιόταν ποιος το δικαιούται περισσότερο. Η έλλειψη, όμως, έχει έναν παράξενο τρόπο να αποκαλύπτει την πραγματική αξία των πραγμάτων. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα βρίσκεται στον ποταμό Κολοράντο.

Ο ποταμός διασχίζει επτά πολιτείες των Ηνωμένων Πολιτειών και καταλήγει στο Μεξικό. Από αυτόν εξαρτώνται περίπου 40 εκατομμύρια άνθρωποι, ενώ το μεγαλύτερο μέρος των υδάτων του χρησιμοποιείται για τη γεωργία. Παράλληλα, υπάρχουν διεθνείς υποχρεώσεις παράδοσης νερού προς το Μεξικό, γεγονός που μετατρέπει κάθε κυβικό μέτρο σε αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης.

Ο ποταμός Κολοράντο δεν κυλά πλέον μόνο μέσα από φαράγγια. Κυλά μέσα από υπουργικά συμβούλια. Μέσα από αίθουσες διαπραγματεύσεων. Μέσα από ανθρώπους που καλούνται να αποφασίσουν ποιος θα ποτίσει τα χωράφια του, ποιος θα ανοίξει τη βρύση του και ποιος θα περιμένει την επόμενη βροχή. Κάποτε πιστεύαμε ότι το νερό ανήκει στη φύση. Ύστερα πιστέψαμε ότι ανήκει στα κράτη. Ίσως τελικά να μην ανήκει σε κανέναν. Ίσως να είμαστε όλοι προσωρινοί διαχειριστές μιας κληρονομιάς που δανειστήκαμε από εκείνους που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί.

Στην Ισπανία, θεσμοί όπως το Tribunal de las Aguas αποδεικνύουν ότι η συμμετοχική διακυβέρνηση μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική αποδοχή των αποφάσεων. Το Tribunal de las Aguas λειτουργεί εδώ και αιώνες της Βαλένθιας, ίσως ο αρχαιότερος εν ενεργεία θεσμός επίλυσης διαφορών για το νερό. Οι ίδιοι οι αγρότες, δημόσια και με διαφάνεια, αποφασίζουν για τη δίκαιη κατανομή του νερού. Είναι μια υπενθύμιση ότι η διαχείριση του νερού δεν είναι μόνο τεχνοκρατία, είναι δημοκρατική διαδικασία.

Στην Αυστραλία, οι αυτόχθονες θυμίζουν ότι το νερό δεν είναι ιδιοκτησία. Είναι μνήμη. Στη λεκάνη Murray–Darling, η συζήτηση αφορά πλέον όχι μόνο την οικονομία και το περιβάλλον, αλλά και την αποκατάσταση των δικαιωμάτων των αυτόχθονων πληθυσμών στη διαχείριση των υδάτων. Στην Αυστραλία, η λεκάνη Murray–Darling αναδεικνύει την ανάγκη ενσωμάτωσης περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών κριτηρίων στη λήψη αποφάσεων.

Αυτές οι περιπτώσεις δείχνουν ότι το μέλλον του νερού δεν θα καθοριστεί μόνο από περισσότερα φράγματα, περισσότερους αγωγούς ή περισσότερες αφαλατώσεις.Θα καθοριστεί από την ποιότητα των θεσμών.

Η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα δεν είναι η έλλειψη νερού. Είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ εκείνων που πρέπει να το μοιραστούν.Η Δημοκρατία του Νερού δεν αφορά μόνο ποτάμια. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αποφασίζει τι θεωρεί πολύτιμο. Αν το νερό αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως οικονομικό αγαθό, θα επικρατήσει η δύναμη της αγοράς. Αν αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως κρατικός πόρος, θα κυριαρχήσει η γραφειοκρατία. Αν όμως θεωρηθεί κοινό αγαθό με διαφανείς κανόνες, συμμετοχή και λογοδοσία, τότε μπορεί να γίνει το θεμέλιο μιας νέας μορφής δημοκρατίας.

Οι μεγάλες δημοκρατίες δεν δοκιμάζονται όταν υπάρχουν αρκετά για όλους. Δοκιμάζονται όταν δεν υπάρχουν. Η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει το νερό από φυσικό αγαθό σε στρατηγικό πόρο. Η “Δημοκρατία του Νερού” δεν αφορά μόνο τη δίκαιη κατανομή ενός περιορισμένου φυσικού πόρου.

Αφορά στη δημιουργία θεσμών που εξασφαλίζουν:

• διαφάνεια στις αποφάσεις,
• συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων,
• επιστημονική τεκμηρίωση,
• προστασία των οικοσυστημάτων,
• ισορροπία μεταξύ οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής.

Κάποτε, οι Έλληνες έδωσαν στην ανθρωπότητα τη λέξη “δημοκρατία”.

Στη γη όπου γεννήθηκε η δημοκρατία, το νερό δεν υπήρξε ποτέ απλώς στοιχείο της φύσης υπήρξε στοιχείο του πολιτισμού. Ίσως, τελικά, η Ελλάδα να έχει κάτι περισσότερο να προσφέρει στον κόσμο από τη μνήμη του παρελθόντος της. Από τις πηγές της Κασταλίας στους Δελφούς έως τις βρύσες των αρχαίων πόλεων, από τα ορεινά ρέματα της Πίνδου μέχρι το αλμυρό γαλάζιο του Αιγαίου, το νερό έμαθε στους ανθρώπους ότι όσα είναι πραγματικά πολύτιμα δεν ανήκουν σε κανέναν· εμπιστεύονται μόνο σε όσους γνωρίζουν να τα προστατεύουν.

Η αρχαία ελληνική σκέψη συνέδεσε από νωρίς τη διακυβέρνηση των κοινών αγαθών με τη δικαιοσύνη και τη μέτρια χρήση των πόρων, υπενθυμίζοντας ότι η ευημερία μιας πόλης δεν κρίνεται μόνο από τον πλούτο της, αλλά από τον τρόπο που μοιράζεται όσα δεν περισσεύουν.

Ίσως ο 21ος αιώνας να τους καλεί να της δώσουν ξανά ένα νέο περιεχόμενο. Γιατί όταν οι ποταμοί στερεύουν, δεν δοκιμάζεται μόνο η αντοχή της φύσης δοκιμάζεται ο χαρακτήρας των κοινωνιών.

Ίσως, η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα δεν είναι απλώς η αύξηση των διαθέσιμων υδατικών πόρων μέσω νέων έργων υποδομής. Είναι η μετάβαση από τη διαχείριση του νερού στη διακυβέρνηση του νερού (water governance), όπου η ποιότητα των θεσμών καθορίζει την ανθεκτικότητα των κοινωνιών απέναντι στην κλιματική αβεβαιότητα.

Στο εγγύς μέλλον, η ποιότητα μιας δημοκρατίας δεν θα αξιολογείται μόνο από τους πολιτικούς της θεσμούς. Θα αξιολογείται και από την ικανότητά της να κατανέμει δίκαια τον πιο πολύτιμο φυσικό πόρο: το νερό. Και ίσως τελικά το μέλλον της δημοκρατίας να μην γραφτεί μόνο στις αίθουσες των κοινοβουλίων, αλλά και στις όχθες των ποταμών, εκεί όπου κάθε σταγόνα θα θυμίζει πως η δικαιοσύνη, όπως και το νερό, οφείλει πάντα να βρίσκει τον δρόμο της.

Υπάρχουν δημοκρατίες που κρίνονται στις κάλπες. Υπάρχουν όμως και δημοκρατίες που σε λίγο καιρό θα κρίνονται στις όχθες ενός ποταμού.

*Chief Commercial officer (CCO) του Ομίλου “Μεσόγειος”