Μην μας τσουβαλιάζετε κ. Κοβέσι
Του Άγη Βερούτη
Η μεταπολεμική Ευρώπη χτίστηκε πάνω σε μια αλήθεια πληρωμένη με αίμα: η ευθύνη είναι ατομική. Η Νυρεμβέργη άφησε πίσω της τους νεκρούς και τα ερείπια του πολέμου, αλλά άφησε κι ένα απαράβατο όριο νομικού πολιτισμού. Ένοχος είναι ο φορέας της πράξης, και μόνον.
Η ενοχή δεν μεταφέρεται σε λαούς. Γι’ αυτό τα Principles of Nuremberg κωδικοποιούν την προσωπική ευθύνη του δρώντος. Όποιος παρακάμπτει αυτό το όριο της ατομικής ευθύνης, ιδίως από θέση εισαγγελικής ισχύος, ξαναξυπνά το φάντασμα της συλλογικής ενοχής και αναμοχλεύει κάτι που η Ευρώπη ορκίστηκε πριν ογδόντα χρόνια να αφήσει πίσω της. Η κ. Κοβέσι στους Δελφούς πέρασε αυτό το όριο.
Η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας είχε κάθε δικαίωμα να μιλήσει για μια υπόθεση που έχει ήδη οδηγήσει σε άρση 11 βουλευτικών ασυλιών, σε πολιτικό κόστος στην κυβέρνηση και σε ευρωπαϊκή συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο μοιράζονταν οι αγροτικές ενισχύσεις στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Είχε κάθε δικαίωμα να απαιτήσει καταλογισμό ευθυνών και να πιέσει για έρευνα της υπόθεσης σε βάθος. Εκεί τελειώνει η αποστολή της. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εισαγγελέας αφήνει τους ενόχους και αρχίζει να κατηγορεί τη χώρα.
Η κ. Κοβέσι μίλησε για τον ΟΠΕΚΕΠΕ ως “ακρωνύμιο της διαφθοράς, του νεποτισμού και των πελατειακών σχέσεων”. Πρόσθεσε ότι έχει κουραστεί να ακούει πως “έτσι γίνονται τα πράγματα στην Ελλάδα”. Από εκεί και πέρα ο λόγος παύει να μένει στους ενόχους, στις πράξεις και στις δικογραφίες. Αρχίζει να παράγει ηθικό κλίμα για μια χώρα. Και όταν αυτό το κάνει επικεφαλής ευρωπαϊκός εισαγγελέας, η απόκλιση είναι θεσμική.
Η ένστασή μας δεν είναι από εθνική ευθιξία. Η Ελλάδα έχει πληρώσει δεκαετίες πελατειακού παρασιτισμού και κρατικής αυθαιρεσίας. Το σκάνδαλο είναι υπαρκτό, με συγκεκριμένους υπαιτίους. Η ένσταση είναι άλλη: ο εισαγγελέας έχει αποστολή να στενεύει το κάδρο ώσπου να μένουν μέσα μόνο οι υπεύθυνοι. Να δείχνει τον ωφελημένο, τον οργανωτή, τον προστάτη, εκείνον που υπέγραψε. Όχι να αφήνει μια μομφή να πλανάται πάνω από μια κοινωνία που πλήρωσε ακριβώς αυτό το σύστημα. Εκεί η κ. Κοβέσι αστόχησε.
Για να λειτουργήσει ένα σύστημα διαφθοράς, πρέπει να μεταφέρει πόρους από τους πολλούς στους λίγους. Αυτή είναι η ουσία του. Η ωφέλεια συγκεντρώνεται σε στενό κύκλο, η ζημία διαχέεται στην κοινωνία. Κάποιοι παίρνουν χρήμα, άκρες, εξυπηρετήσεις και προστασία. Οι πολλοί πληρώνουν τον λογαριασμό. Οι φορολογούμενοι, οι κανονικοί αγρότες, οι πολίτες που βλέπουν το δημόσιο χρήμα να κάνει φτερά, δεν μπορούν να βαφτίζονται “συνυπεύθυνοι” για την λεηλασία εις βάρος τους. Αυτό είναι τσουβάλιασμα.
Το τσουβάλιασμα έχει βρώμικη ιστορία. Με αυτό ενοχοποιήθηκαν συλλήβδην οι Εβραίοι πριν από το Ολοκαύτωμα. Έτσι οργανώθηκε το Απαρτχάιντ. Η συλλογικοποίηση της ευθύνης έχει πάντα την ίδια χρήση: απαλλάσσει τον όποιο κατήγορο από την υποχρέωση να δείξει τον αληθινό ένοχο. Διαχέει τη μομφή τόσο πλατιά, ώστε ο πραγματικός υπεύθυνος σχεδόν χάνεται. Αυτό ακριβώς θέλησε να εμποδίσει το μεταπολεμικό ευρωπαϊκό κράτος δικαίου.
Η γενίκευση τελικά προστατεύει εκείνους που υποτίθεται πως στοχεύει. Όταν το κατηγορητήριο φεύγει από τον πραγματικό μηχανισμό της απάτης και γίνεται ένα θολό “έτσι γίνονται τα πράγματα στην Ελλάδα”, οι υπαίτιοι ανασαίνουν. Η χώρα γίνεται σχεδόν κατηγορούμενη και ο κανονικός κατηγορούμενος χάνεται μέσα στη θολούρα.
Η στρέβλωση όμως αυτή φαίνεται ξεκάθαρα, αριθμητικά. Η υπόθεση ΟΠΕΚΕΠΕ αφορά λίγες δεκάδες ανθρώπους. Ακόμη κι αν όλοι κριθούν ένοχοι, αυτό που αποδεικνύεται είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο: ότι κάποιοι συγκεκριμένοι άνθρωποι έστησαν μια απάτη εις βάρος των υπολοίπων. Όχι τη συλλογική ενοχή μιας χώρας, ούτε την ηθική συνενοχή όσων ζημιώθηκαν από αυτήν.
Γι’ αυτό μια συγγνώμη δεν είναι υπερβολή. Όταν εξισώνονται τα θύματα με τους απατεώνες, τα θύματα δικαιούνται συγγνώμη. Οι άνθρωποι που πληρώνουν τη διαφθορά είναι τα θύματά της. Και μια ευρωπαϊκή εισαγγελική αρχή όφειλε να τους διαχωρίσει ξεκάθαρα από εκείνους που ρήμαξαν το ταμείο. Αντί γι’ αυτό, η κ. Κοβέσι τους φόρτωσε μέρος της ίδιας μομφής.
Οι 9.999.980 Έλληνες που δεν θα καταδικαστούν δεν είναι συνένοχοι. Είναι αυτοί που βλέπουν κάθε φορά τον λογαριασμό να φτάνει στους ίδιους, κι ύστερα ακούνε υπονοούμενα που αφήνουν να κολλήσει πάνω τους η βρώμα που παρήγαγαν άλλοι. Αυτό είναι συλλογική μομφή.
Η κ. Κοβέσι είχε κάθε δικαίωμα να χτυπήσει τους απατεώνες. Εκεί θα είχε μαζί της κάθε σοβαρό πολίτη αυτής της χώρας. Τη στιγμή όμως που άφησε να αιωρηθεί πάνω από την Ελλάδα μια μομφή ευρύτερη από τους πραγματικούς ενόχους, χρεώθηκε κάτι βαρύτερο από μια άστοχη διατύπωση. Εβαλε στο ίδιο ηθικό σακί εκείνους που έστησαν την απάτη και εκείνους που την πλήρωσαν. Για έναν πολιτικό αυτό θα ήταν δημαγωγία. Για έναν εισαγγελέα είναι θεσμικό φάουλ.
Η κ. Κοβέσι χρωστά μια διόρθωση και μια συγγνώμη προς τον ελληνικό λαό. Όχι προς εκείνους που έστησαν ή υπηρέτησαν το σύστημα της απάτης. Προς εκείνους που ζημιώθηκαν από αυτό και τσουβαλιάστηκαν μαζί του. Διότι το θεμελιώδες χρέος της Δικαιοσύνης είναι να μη βάζει ποτέ στο ίδιο σακί τον θύτη με το θύμα. Κι όταν η Δικαιοσύνη σταματά να ξεχωρίζει, αρχίζει να αδικεί.
