Ποια (τεχνητή) νοημοσύνη για τον νομοθέτη;
Η εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία και στην εν γένει λειτουργία των κοινοβουλίων θέτει κρίσιμα ερωτήματα για τη δημοκρατία. Ως χώροι που βρίσκονται εγγύτερα στην πηγή της λαϊκής νομιμοποίησης, τα αντιπροσωπευτικά σώματα οφείλουν να διασφαλίσουν ότι η χρήση της δεν θα υποκαταστήσει τη βούληση του νομοθέτη ούτε θα αλλοιώσει τον πυρήνα της πολιτικής ευθύνης.
Η σύνδεση των νόμων της φύσης με την πολιτική κοινωνία ή και την εφαρμογή συστημάτων κανόνων δικαίου δεν είναι άγνωστη στην πολιτική φιλοσοφία ή στη συνταγματική θεωρία. Επηρεασμένος από τη φιλοσοφική σκέψη του Πλάτωνα, ο Th. Hobbes αναφέρει ότι η πολιτική αποτελεί έναν τεχνητό άνθρωπο, η πολιτική κυριαρχία συνιστά την τεχνητή ψυχή του, ενώ η ζωή δεν είναι παρά μια κίνηση μελών του σώματος, και κατ’ επέκταση όλα είναι αυτόματα («μηχανές που κινούνται από μόνες τους, με ελατήρια και τροχούς, όπως ένα ρολόι»).
Παράγωγη –της μηχανής– έννοια, η (συνταγματική) μηχανική χρησιμοποιείται από τον Giovanni Sartori για να υποδηλώσει ότι τα Συντάγματα προσομοιάζουν με μηχανές, δηλαδή αποτελούν μηχανισμούς «που πρέπει να λειτουργήσουν και πρέπει να έχουν ένα είδος εκροής […]». Μια έλλογη ή αποτελεσματική συνταγματική μηχανική συνδέεται πρωτίστως με αυτό που ο M. Weber είχε ορίσει πρωτύτερα ως τεχνικά ορθολογική μηχανή.
Η συσχέτιση αυτή μεταξύ της λειτουργίας μιας μηχανής και της οργάνωσης της πολιτικής κοινωνίας ή της κατάστρωσης ενός συστήματος νομικών κανόνων, αναδεικνύει ότι η εφαρμογή των κανόνων των μηχανικών συστημάτων, που βασίζονται κυρίως στους νόμους της φύσης, είναι έλλογη και χαρακτηρίζεται από εσωτερική συνοχή.
Διόλου τυχαία η επιστήμη της πληροφορικής και των υπολογιστικών μηχανών ονομάστηκε «κυβερνητική» (cybernetic), που δηλώνει τον έλεγχο και την αλληλεπίδραση μεταξύ όντων και μηχανών. Ο αγγλικός όρος προέρχεται από την ελληνική λέξη «Κυβέρνηση». Η λέξη Κυβέρνηση προέρχεται από το ρήμα κυβερνώ και η απαρεμφατική του μορφή είναι το κυβερνάν. Η σημασία των ανωτέρω είναι διττή, καθώς κυριολεκτικά «σημαίνουν την επίβλεψη της πλοήγησης πλοίου και μεταφορικά την καθοδήγηση του ηγέτη στο λαό και στην πολιτική κοινότητα».
Η τεχνολογική, ωστόσο, πρόοδος δεν συνδέεται αποκλειστικά με τη δυναμική των λέξεων και των εννοιών, αλλά αποτελεί παράγοντα τόσο της πολιτειακής εξέλιξης όσο και των κοινωνικοπολιτικών αλλαγών. Σήμερα, η τεχνητή νοημοσύνη και οι «συνδηλώσεις» της, που αποδίδονται με τους όρους «ψηφιακή εποχή», «ψηφιακή μετάβαση», «ψηφιοποίηση», επηρεάζουν κάθε πεδίο της ανθρώπινης δράσης, των θεσμών, αλλά και την ίδια τη δημοκρατία. Τα αντιπροσωπευτικά σώματα και η άσκηση των αρμοδιοτήτων τους δεν μένουν ανεπηρέαστα από τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης, οι οποίες τους ασκούν πολλαπλές πιέσεις.
- Πρώτον, ως προς τη σύνθεση τους, καθώς η διαμόρφωση της εκλογικής συμπεριφοράς, του σχηματισμού γνώμης καθώς και η έκφραση της βούλησης του εκλογικού σώματος επηρεάζεται από διάφορες τεχνικές και μεθόδους (χρήση bots σε εκλογές, διασπορά ψευδών ειδήσεων), που έχουν ως στόχο την προώθηση συγκεκριμένων υποψηφίων ή πολιτικών κομμάτων.
- Δεύτερον, ως προς τη διατήρηση του χαρακτήρα τους ως forum publicum. Η συζήτηση στη Βουλή και μάλιστα με τη φυσική παρουσία των συμμετεχόντων, και τη συζήτηση πρόσωπο με πρόσωπο και ανταλλαγή επιχειρημάτων, δεν μπορεί να αντικατασταθεί με άλλο μέσο συζήτησης και επικοινωνίας. Η ευρεία χρήση των ψηφιακών πλατφορμών μεταφέρει την παραγωγή πολιτικού λόγου σε έναν υποκατάστατο δημόσιο χώρο. Ενώ, και σε επίπεδο εσωτερικής κοινοβουλευτικής λειτουργίας, η άμετρη χρήση των ψηφιακών είναι ασύμβατη με τον ρόλο του Κοινοβουλίου και τη θέση των βουλευτών. Μπορεί για παράδειγμα η ηλεκτρονική ψήφος να έχει την ίδια βαρύτητα με την αυτοπρόσωπη ψήφο; Η δημοκρατία υπήρξε το κατ’ εξοχήν «ενσώματο» πολίτευμα, υπό την έννοια της έκθεσης του αντιπροσώπου στην κρίση του εκλογικού σώματος και άρα της ανάληψης της ευθύνης της βαρύτητας της εκφραζόμενης γνώμης του ή ψήφου του.
Από την οπτική της εισαγωγής της Τεχνητής Νοημοσύνης στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία, κρίσιμη είναι η διάκριση ανάμεσα σε:
(α) υποστηρικτικά μέσα ΤΝ (αναζήτηση υλικού, σύνοψη πορισμάτων/εκθέσεων, εντοπισμός αντιφάσεων), και
(β) ΤΝ περιεχομένου (αλγοριθμική «πρόταση» κανόνων/λύσεων σε ουσιαστικές πολιτικές ή νομικές επιλογές).
Η πρώτη δύναται να αναβαθμίσει την ποιότητα της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας. Ενώ η δεύτερη κινδυνεύει να υποκαταστήσει τη ratio legis/voluntas legislatoris. Δηλαδή, η λογική ή θέληση του νομοθέτη, που αποτυπώνεται σε μια νομική ρύθμιση, προϊόν σύνθεσης αντιτιθέμενων απόψεων ή προώθησης συγκεκριμένων συμφερόντων, μπορεί να μετατραπεί σε μια «μηχανική» παραγωγή των νόμων με τη χρήση των εργαλείων της τεχνητής νοημοσύνης, οδηγώντας σε έναν costituzionalismo numerico: ήτοι την αντιμετώπιση του πολίτη με αριθμητικούς όρους εισροής – εκροής και την ψευδαίσθηση ότι η «σωστή» ρύθμιση είναι προϊόν βελτιστοποίησης διαδικασιών και όχι πολιτικής ευθύνης.
Στη θεωρία του Κοινωνικού Συμβολαίου του Rousseau, ο νομοθέτης μιας «ανώτερης νοημοσύνης» αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για τη διαμόρφωση του κράτους, τη θέσπιση των νόμων και την έκφραση του γενικού συμφέροντος. Είναι, επομένως, διερευνητέο αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διαδραματίσει τον ρόλο αυτό εντός μιας συνταγματικής δημοκρατίας ή αν, αντιθέτως, προωθεί την αρχή ενός συμφέροντος εντελώς αποσυνδεδεμένου από κάθε κριτήριο αξίας και σεβασμού των θεσμών.
