Τα ρομπότ παίρνουν τον έλεγχο: Γιατί ο άνθρωπος γίνεται… περιττός
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει εισβάλει στη ζωή μας αλλάζοντάς την μπροστά στα μάτια μας. Σύμφωνα με πολλούς ειδικούς, στο εγγύς μέλλον ενδέχεται να συμβεί μια πραγματική επανάσταση: οι μηχανές θα γίνουν εξυπνότερες από τους ανθρώπους.
Οι ειδικοί αποκαλούν αυτό το επαναστατικό γεγονός «τεχνολογική μοναδικότητα» (ένας όρος που διαδόθηκε από τον μαθηματικό και συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας Vernor Vinge και αργότερα αναπτύχθηκε από τον CTO της Google, Ray Kurzweil).
Ο διευθύνων σύμβουλος της Google DeepMind, Demis Hassabis, και ο διευθύνων σύμβουλος της Anthropic, Dario Amodei, εκτιμούν ότι το σημείο καμπής θα μπορούσε να συμβεί γύρω στο 2030.
Αντίθετα, ο γνωστός επιχειρηματίας Elon Musk θεωρεί ότι ενδέχεται να συμβεί ακόμη νωρίτερα, το 2026. Στις μέρες μας, όλοι μιλούν για τις συνέπειες της τεχνητής νοημοσύνης για την ανθρωπότητα. Κάποιοι πιστεύουν ότι θα οδηγήσει σε ένα «λαμπρό μέλλον». Άλλοι, αντίθετα, τη χαρακτηρίζουν ως το τέλος της ιστορίας και «Aποκάλυψη».
Τέλος, υπάρχουν και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι το μέλλον θα καθοριστεί σε μεγάλο βαθμό από την ικανότητά μας —ή, αντιστρόφως, την αδυναμία μας— να ασκήσουμε αποτελεσματικό έλεγχο στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.
Η ευρεία υιοθέτησή της ήδη αλλάζει τη ζωή μας. Σταδιακά αρχίζουμε να χρησιμοποιούμε πολλές νέες λέξεις που μέχρι πρότινος ήταν άγνωστες ή είχαν διαφορετικές σημασίες.
Οι αγγλισμοί διεισδύουν γρήγορα στον ψηφιακό και επαγγελματικό λόγο, καθώς πολλά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης εκπαιδεύονται σε αγγλόφωνα δεδομένα. Ωστόσο, δεν θα επεκταθούμε στο πεδίο της γλωσσολογίας και της φιλολογίας. Θα επικεντρωθούμε σε έναν μόνο νέο όρο που έχουν αρχίσει πρόσφατα να χρησιμοποιούν οι οικονομολόγοι: την «αυτόνομη οικονομία».
Αυστηρά μιλώντας, ο όρος δεν είναι καινούργιος• έχει όμως αποκτήσει νέα σημασία. Για πολλούς αιώνες χρησιμοποιούνταν παράλληλα με τον όρο «αυτάρκης οικονομία».
Οι δύο όροι ήταν ουσιαστικά συνώνυμοι.
Η «αυτάρκεια» αναφέρεται σε ένα οικονομικό μοντέλο στο οποίο το κράτος επιδιώκει να ελαχιστοποιήσει την εξάρτηση από τις ξένες αγορές και να στηριχθεί στην εγχώρια παραγωγή και στις εσωτερικές πηγές ανάπτυξης.
Η έννοια της οικονομικής αυτάρκειας φέρεται να έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα και αποδίδεται στον Αριστοτέλη.
Αργότερα, όμως, έπεσε σε σχετική αχρησία και αναβίωσε τον 19ο αιώνα από τον Γερμανό πολιτικό οικονομολόγο Johann Karl Rodbertus (1805–1875).
Οι ιδέες της αυτάρκειας εφαρμόστηκαν στην πράξη στη Σοβιετική Ένωση κατά την προπολεμική περίοδο της εκβιομηχάνισης.
Στόχος ήταν η επιτάχυνση της οικονομικής ανάπτυξης και η κάλυψη της απόστασης από τις ανεπτυγμένες δυτικές οικονομίες, καθώς και η ενίσχυση της αμυντικής ικανότητας της χώρας ενόψει του επικείμενου πολέμου.
Ένας ακόμη κρίσιμος στόχος ήταν η επίτευξη οικονομικής αυτονομίας.
Αυτό ήταν απαραίτητο, πρώτον, για την αποφυγή εξάρτησης από την ασταθή δυτική οικονομία (η οποία τότε βρισκόταν σε βαθιά κρίση) και, δεύτερον, για την αντιμετώπιση των δυτικών κυρώσεων.
Την παραμονή του λεγόμενου «Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου» είχε επιτευχθεί σε μεγάλο βαθμό μια τέτοια μορφή οικονομικής αυτάρκειας.
Στη Ρωσική Ομοσπονδία που προέκυψε από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης δεν είναι σύνηθες να γίνεται λόγος για αυτόνομο οικονομικό μοντέλο.
Ο όρος «υποκατάσταση εισαγωγών» χρησιμοποιείται περιστασιακά.
Άρχισε να εφαρμόζεται από το 2014, μετά την επιβολή δυτικών κυρώσεων και την ένταξη της Κριμαίας στη Ρωσία.
Το 2025, τα μηχανήματα, ο εξοπλισμός και τα οχήματα αντιπροσώπευαν σχεδόν το ήμισυ των ρωσικών εισαγωγών, ποσοστό αντίστοιχο με εκείνο του 2014.
Ο λόγος εξαγωγών προς το ΑΕΠ πέρυσι ανήλθε στο 18,2%, ενώ ο αντίστοιχος λόγος εισαγωγών στο 15,5%.
Δεν παρατηρούνται ενδείξεις οικονομικής αυτάρκειας ή αυτονομίας.
Γενικά, δημιουργείται η εντύπωση ότι ορισμένοι αξιωματούχοι, οι οποίοι υιοθετούν άκριτα την ιδεολογία του οικονομικού φιλελευθερισμού, αποφεύγουν τους όρους «αυταρχία» και «αυτονομία», προτιμώντας πιο ασαφείς εκφράσεις όπως «υποκατάσταση εισαγωγών» και «τοπικοποίηση».
Ωστόσο, ο όρος «αυτόνομη οικονομία» αποκτά σήμερα μια νέα διάσταση.
Το 2026, η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης έχει εισέλθει σε μια φάση που η λεγόμενη «αυτόνομη τεχνητή νοημοσύνη» αρχίζει να εφαρμόζεται ενεργά σε πολλούς τομείς της ζωής.
Ένα άλλο όνομα είναι «Τεχνητή Νοημοσύνη πρακτόρων».
Αυτό που υπήρχε μέχρι πρότινος αποκαλείται «παραδοσιακή ΤΝ» (chatbots που παρέχουν κάθε είδους οδηγούς και πληροφορίες) και «γενετική ΤΝ» (η οποία μπορεί ουσιαστικά να παράγει αποτελέσματα δυσδιάκριτα από ανθρώπινα δημιουργήματα).
Οι προαναφερθέντες τύποι Τεχνητής Νοημοσύνης απαιτούν έναν άνθρωπο-χειριστή, ο οποίος αναθέτει εργασίες στη μηχανή, επαληθεύει τα αποτελέσματα και τα αξιοποιεί κατά βούληση.
Η αυτόνομη Τεχνητή Νοημοσύνη, ωστόσο, λειτουργεί χωρίς ανθρώπινη επίβλεψη.
Μεταφορικά μιλώντας, πρόκειται για μια μηχανή πλήρως «απελευθερωμένη».
Σήμερα υπάρχουν πολλά παραδείγματα αυτόνομης (βασισμένης σε πράκτορες) Τεχνητής Νοημοσύνης που αξιοποιούνται σε διάφορους επιχειρηματικούς τομείς: στην υποστήριξη πελατών (π.χ. πλήρως αυτοματοποιημένες απαντήσεις σε ερωτήματα πελατών), στην επιχειρηματική ανάλυση (παρακολούθηση τιμών, ανάλυση ανταγωνισμού, σύνταξη αναφορών), στην εφοδιαστική αλυσίδα (σχεδιασμός δρομολογίων, διαχείριση αποθηκών και παρακολούθηση παραδόσεων), καθώς και στα χρηματοοικονομικά (επεξεργασία τιμολογίων, έλεγχος συμβάσεων, λήψη αποφάσεων για αγορές και πωλήσεις περιουσιακών στοιχείων στο χρηματιστήριο κ.λπ.).
Κατά συνέπεια, οι επιχειρηματίες έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν όλο και συχνότερα τον όρο «αυτόνομη επιχείρηση».
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα χρήσης αυτόνομης Τεχνητής Νοημοσύνης σε άλλους τομείς είναι η ιατρική (ανάλυση επιστημονικών μελετών, σύνταξη ιατρικών ιστορικών και σχεδιασμός θεραπευτικών πλάνων).
Αν και δεν έχει δημοσιοποιηθεί ευρέως, η αυτόνομη Τεχνητή Νοημοσύνη φαίνεται πως ήδη αξιοποιείται σε στρατιωτικές εφαρμογές.
Συγκεκριμένα, αναφέρεται ότι οι Αμερικανοί χρησιμοποίησαν πλήρως αυτόνομα drones εναντίον του Ιράν κατά τη διάρκεια του τρέχοντος πολέμου στη Μέση Ανατολή.
Προβλέπεται ότι στα επόμενα χρόνια η αυτόνομη (βασισμένη σε πράκτορες) Τεχνητή Νοημοσύνη θα κυριαρχήσει σε όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής.
Υπάρχουν μάλιστα τολμηρές (και ταυτόχρονα ανησυχητικές) προβλέψεις ότι θα αξιοποιηθεί ευρέως ακόμη και στη δημόσια διοίκηση.
Ακόμη και διάσημοι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, όπως ο George Orwell, ο Aldous Huxley, ο H. G. Wells, ο Ray Bradbury και άλλοι, δεν θα μπορούσαν ίσως να το είχαν φανταστεί.
Το γεγονός ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα κυριαρχήσει σε πολλούς τομείς και κλάδους της οικονομίας απέχει πλέον πολύ από τη σφαίρα της φαντασίας.
Αυτή η νέα οικονομική πραγματικότητα έχει αρχίσει να αποκαλείται «αυτόνομη οικονομία».
Πρόκειται για έναν παλαιό όρο, αλλά με εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο σήμερα.
Στο Διεθνές Οικονομικό Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης (SPIEF), που πραγματοποιήθηκε στη βόρεια πρωτεύουσα της Ρωσίας, κυκλοφορούσαν ήδη όροι όπως «αυτόνομη οικονομία», «οικονομία πρακτόρων», «αυτόνομη επιχείρηση», «επιχείρηση πρακτόρων», «υπηρεσία πρακτόρων» και άλλοι παρόμοιοι.
Την περασμένη Παρασκευή (19 Ιουνίου), η Sberbank διοργάνωσε το φόρουμ «More Than Management».
Στόχος του ήταν να φέρει σε επαφή Ρώσους επιχειρηματικούς ηγέτες και στελέχη σε μια συνεδρία καταιγισμού ιδεών, ώστε να διερευνήσουν πώς οι επιχειρήσεις μπορούν να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες.
Μία από τις βασικές αλλαγές που επισημάνθηκαν ήταν η ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης παγκοσμίως.
Ο διευθύνων σύμβουλος της Sberbank, Herman Gref, έδωσε τον τόνο της συζήτησης.
Μίλησε με ενθουσιασμό για την εξέλιξη της ρομποτικής παγκοσμίως και για το πώς η Sber αναπτύσσει μια ευρεία σειρά ανθρωπομορφικών ρομπότ, ικανών να επιλύουν αυτόνομα πολλά προβλήματα στον φυσικό κόσμο.
Με άλλα λόγια, πρόκειται για ρομπότ επόμενης γενιάς που μπορούν να λειτουργούν ανεξάρτητα από τον άνθρωπο, μετατρεπόμενα σε «αυτόνομους πράκτορες».
Τόνισε ότι ο κόσμος εισέρχεται σε μια μετάβαση προς ένα νέο οικονομικό μοντέλο —μια «οικονομία βασισμένη σε πράκτορες»— και ότι οι ρωσικές επιχειρήσεις οφείλουν να συμμετάσχουν σε αυτή την τάση.
«Ουσιαστικά αναδύεται μια νέα οικονομία, στην οποία τα ευφυή συστήματα μπορούν να επιλύουν ολοένα και πιο σύνθετα προβλήματα αυτόνομα, ενώ ο ρόλος του ανθρώπου μετατοπίζεται στον καθορισμό στόχων, στη λήψη αποφάσεων και στην ανάληψη ευθύνης για τα αποτελέσματα», σημείωσε ο Gref.
Στην ουσία, ο CEO της Sber δεν παρουσίασε κάτι ριζικά καινούργιο.
Ήδη έχουν δημοσιευθεί δεκάδες άρθρα διεθνώς για την «οικονομία που βασίζεται σε πράκτορες» ή την «αυτόνομη οικονομία».
Παρεμπιπτόντως, αναφέρεται ότι πολλά αυτόνομα ρομπότ δεν εκτελούν μόνο τις εργασίες που τους ανατίθενται, αλλά αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, «αντιλαμβάνονται» το ένα το άλλο, συντονίζουν τη δράση τους και επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση του συνολικού αποτελέσματος.
Ωστόσο, το κατά πόσο μια τόσο σύνθετη και διασυνδεδεμένη δραστηριότητα μπορεί να περιγραφεί με όρους που περιέχουν τη λέξη «οικονομία» παραμένει αμφισβητήσιμο.
Οι φράσεις «οικονομία βασισμένη σε πράκτορες» και «αυτόνομη οικονομία» αποτελούν, σε μεγάλο βαθμό, οξύμωρα.
Υπενθυμίζεται ότι το οξύμωρο (από τις ελληνικές λέξεις «οξύς» και «μωρός») είναι ένας συνδυασμός λέξεων με αντίθετες σημασίες.
Για παράδειγμα: «θλιβερή χαρά», «ζωντανό πτώμα», «ξερό νερό».
Όπως σημειώνει το λεξικό, το οξύμωρο είναι ένα εκφραστικό σχήμα λόγου που βασίζεται στον συνδυασμό λέξεων με αντίθετες σημασίες, με στόχο τη δημιουργία έντονων εικόνων και την ανάδειξη μιας αντίφασης ή παράδοξου.
Τα οξύμωρα απαντούν στη λογοτεχνία, στη δημοσιογραφία και στην καθημερινή ομιλία, προσδίδοντας πρωτοτυπία και συναισθηματικό βάθος στον λόγο.
Πιθανότατα, ο Gref επιδίωξε να προσδώσει «πρωτοτυπία και συναισθηματικό βάθος» στην ομιλία του μέσω του όρου «οικονομία πρακτόρων».
Χιλιάδες φορές
Χρησιμοποιούμε τη λέξη «οικονομικά» χιλιάδες φορές την ημέρα, χωρίς όμως να σκεφτόμαστε πραγματικά τι σημαίνει.
Ας θυμηθούμε ότι στη σοβιετική εποχή, όταν όλοι οι φοιτητές ήταν υποχρεωμένοι να διδάσκονται πολιτική οικονομία, τα σχολικά εγχειρίδια του αντικειμένου περιείχαν έναν σαφή και αμετάβλητο ορισμό.
Η οικονομία, λοιπόν, δεν είναι «σίδηρος» ή «ύλη».
Είναι οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων που αφορούν την παραγωγή, την ανταλλαγή, τη διανομή και την κατανάλωση των κοινωνικών αγαθών.
Με αυτόν τον τρόπο την όρισε ο Karl Marx στο «Κεφάλαιο» και σε άλλα έργα του.
Δυστυχώς, οι παλαιότεροι, αυστηροί ορισμοί της οικονομίας έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από τα σύγχρονα εγχειρίδια οικονομικής επιστήμης.
Ακόμη κι αν όμως εξετάσει κανείς τους σημερινούς, συχνά ασαφείς και ενίοτε αντιφατικούς ορισμούς, καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα: η οικονομία δεν είναι «νεκρή ύλη», αλλά ένα πλέγμα σχέσεων μεταξύ ζωντανών ανθρώπων.
Αν όμως οι πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης αντικαταστήσουν τους ανθρώπινους φορείς δράσης, τότε η οικονομία όπως τη γνωρίζουμε θα πάψει να υφίσταται.
Θα αντικατασταθεί από κάτι για το οποίο δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί ακριβής ονομασία.
Μέχρι τότε, θα συνεχίσουμε να χρησιμοποιούμε τη λέξη «οικονομία», αλλά όλο και πιο συχνά μέσα σε εισαγωγικά.
Κάπως έτσι, σε ομιλία του σε φόρουμ, ο Herman Gref περιέγραψε κάτι που δεν έχει υπάρξει ποτέ — και ίσως να μην υπάρξει ποτέ με αυτή τη μορφή.
Φυσικά, μια αυτόνομη ή βασισμένη σε πράκτορες «οικονομία» προκαλεί ανησυχία σε πολλούς.
Οι άνθρωποι διαισθάνονται ότι δεν υπάρχει θέση γι’ αυτούς μέσα σε μια τέτοια «οικονομία».
Μου φάνηκε ότι και ο ίδιος ο Gref, όταν αναφερόταν σε αυτή την ιδέα, δίσταζε.
Σε κάθε περίπτωση, δεν πρέπει να βιαζόμαστε.
Σήμερα δεν χρειαζόμαστε τόσο «πράκτορες» τεχνητής νοημοσύνης, όσο απλές μηχανές ικανές να μηχανοποιήσουν και να αυτοματοποιήσουν πολλούς τύπους χειρωνακτικής εργασίας.
Η Ελλάδα κατατάσσεται στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των προηγμένων χωρών παγκοσμίως σε ό,τι αφορά την παραγωγικότητα.
Αυτό που χρειάζεται να σκεφτούμε είναι ο μετασχηματισμός της οικονομίας σε μια οικονομία «αυτονομίας», με την αρχική έννοια του όρου: αυτάρκεια, αυτοδυναμία και ανεξαρτησία από την παγκόσμια αγορά και τις ξένες επιρροές.
Δυστυχώς, στη χώρα μας ειπώνονται ελάχιστα για αυτή την προοπτική.
