Στενά του Ορμούζ: Το νομικό καθεστώς που καθορίζει τη διέλευση των πλοίων
Τι προβλέπει η UNCLOS, πώς διαφέρει η «διέλευση» από την «αβλαβή διέλευση» και γιατί το Ιράν αμφισβητεί το διεθνές πλαίσιο
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες αρτηρίες του πλανήτη, συνδέοντας τον Περσικό Κόλπο με τον Ινδικό Ωκεανό. Σε αντίθεση με τεχνητές διώρυγες όπως του Σουέζ ή του Παναμά, πρόκειται για φυσικό πέρασμα με ιστορική και γεωπολιτική βαρύτητα. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η περιοχή λειτουργεί ως εμπορική πύλη, ενώ η ανακάλυψη πετρελαίου στις αρχές του 20ού αιώνα την κατέστησε κρίσιμο ενεργειακό κόμβο.
Το νομικό καθεστώς των Στενών ρυθμίζεται από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η οποία τα χαρακτηρίζει «διεθνές στενό». Αυτό σημαίνει ότι τα πλοία έχουν δικαίωμα «διέλευσης», δηλαδή συνεχούς και ταχείας ναυσιπλοΐας, χωρίς δυνατότητα αναστολής από τα παράκτια κράτη, ακόμη και σε περίοδο πολέμου. Η UNCLOS απαγορεύει επίσης την επιβολή διοδίων ή φόρων για απλή διέλευση.
Ωστόσο, το Ιράν –αν και υπογράφων της Σύμβασης– δεν την έχει επικυρώσει και υποστηρίζει ότι στα χωρικά του ύδατα ισχύει το πιο περιοριστικό καθεστώς της «αβλαβούς διέλευσης». Σε αυτό το πλαίσιο, η διέλευση επιτρέπεται μόνο εφόσον δεν απειλείται η ειρήνη, η τάξη ή η ασφάλεια του παράκτιου κράτους. Η Σύμβαση περιγράφει αναλυτικά ποιες δραστηριότητες θεωρούνται «μη αθώες», από στρατιωτικές ενέργειες και κατασκοπεία έως παράνομη φόρτωση εμπορευμάτων ή ρύπανση.
Η «αβλαβής διέλευση» μπορεί να ανασταλεί για λόγους ασφαλείας, κάτι που το Ιράν έχει επιχειρήσει στο παρελθόν, ζητώντας άδειες από ξένα πολεμικά πλοία – απαίτηση που οι ΗΠΑ και άλλες χώρες απορρίπτουν ως αντίθετη στο εθιμικό διεθνές δίκαιο. Στη σημερινή κρίση, η Τεχεράνη έχει προχωρήσει ακόμη περισσότερο, επιβάλλοντας τέλη έως 2 εκατ. δολάρια ανά δεξαμενόπλοιο, πρακτική που ειδικοί χαρακτηρίζουν παράνομη, καθώς τα παράκτια κράτη μπορούν να χρεώνουν μόνο για συγκεκριμένες υπηρεσίες, όχι για το δικαίωμα διέλευσης.
Παράλληλα, η πολιτική του Ιράν να επιτρέπει τη διέλευση μόνο σε «φιλικές» χώρες θεωρείται παραβίαση της αρχής της μη διάκρισης που προβλέπει η UNCLOS. Η κατάσταση αναδεικνύει μια βασική αδυναμία του διεθνούς ναυτικού δικαίου: ενώ οι κανόνες είναι σαφείς, δεν υπάρχει αποτελεσματικός μηχανισμός επιβολής όταν ένα κράτος επιλέγει να χρησιμοποιήσει στρατιωτική ισχύ για να ελέγξει μια πλωτή οδό.
Σήμερα, παρά την εκεχειρία, το Στενό παραμένει ουσιαστικά κλειστό, με σημαντικές επιπτώσεις για τις ασιατικές χώρες που εξαρτώνται από το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής. Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις, καθώς η ομαλοποίηση της διέλευσης αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τη σταθερότητα της παγκόσμιας αγοράς ενέργειας.
