Σήραγγα Ζελέζνιτσα στη Βουλγαρία: Το σκανδαλώδες έργο που κόντεψε να βραβευτεί από την Ε.Ε. και οι έρευνες της Κοβέσι

Η σήραγγα «Ζελέζνιτσα» στον αυτοκινητόδρομο «Στρούμα» είναι η μεγαλύτερη οδική σήραγγα στη Βουλγαρία. Η ιστορία της μοιάζει κινηματογραφική, γεμάτη δραματικές ανατροπές: Από το μπάχαλο στην επιλογή των αναδόχων, τις σημαντικές προκλήσεις για την κατασκευή της και τις έρευνες για απάτες, έφτασε στο σημείο να βρίσκεται ανάμεσα στους φιναλίστ του βραβείου REGIOSTARS της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Τα βραβεία αυτά απονέμονται από το 2008 και έχουν εξελιχθεί σε σύμβολο αριστείας για έργα που χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Οι υποψήφιες χώρες προσπαθούν να δείξουν πώς οι περιφέρειές τους, που αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις, μπορούν και δημιουργούν ουσιαστικά και συμπεριληπτικά έργα που ωφελούν τους ανθρώπους και τις τοπικές κοινωνίες.

Οι διακρίσεις απονέμονται σε πέντε βασικούς τομείς, καθένας από τους οποίους αποτελεί προτεραιότητα της περιφερειακής πολιτικής της ΕΕ. Στη φετινή διοργάνωση, δύο βουλγαρικά έργα βρέθηκαν ανάμεσα στους φιναλίστ. Το ένα είναι το «PlantaSYST» — ένα Κέντρο Συστημικής Βιολογίας Φυτών και Βιοτεχνολογίας στο Πλόβντιβ, που κατατάσσεται στην κατηγορία «Ανταγωνιστική και Έξυπνη Ευρώπη». Το άλλο ήταν η κατασκευή της σήραγγας «Ζελέζνιτσα» που κατατάσσεται στην κατηγορία «Συνδεδεμένη Ευρώπη», έργο που κόστισε σχεδόν 740 εκατ. λέβα, εκ των οποίων τα 628 εκατ. λέβα (320 εκατ. ευρώ) προήλθαν από το Ταμείο Συνοχής της ΕΕ.

Πρόκειται αναμφίβολα για μια μεγάλη επιτυχία για τη Βουλγαρία, καθώς για το 2025 κατατέθηκαν ρεκόρ 266 αιτήσεων συμμετοχής από όλα τα κράτη-μέλη. Η επιλογή των 25 φιναλίστ έγινε από επιτροπή που ορίστηκε από την Κομισιόν. Η σύνθεσή της δεν δημοσιοποιείται, ώστε να διασφαλίζεται η αμεροληψία.

Εκτός από τα βραβεία της επιτροπής ανά κατηγορία, υπάρχει και βραβείο κοινού μέσω διαδικτυακής ψηφοφορίας. Η Υπηρεσία Οδικών Υποδομών της Βουλγαρίας (API), που υπέβαλε την υποψηφιότητα της σήραγγας «Ζελέζνιτσα», κάλεσε αρκετές φορές τους τους Βούλγαρους πολίτες να στηρίξουν το έργο, το οποίο λειτουργεί εδώ και ενάμιση χρόνο και του οποίου τα οφέλη είναι ήδη εμφανή: ταχύτερη και ασφαλέστερη μετακίνηση ανθρώπων και εμπορευμάτων, αλλά και η χρήση του ελικοδρομίου δίπλα στη σήραγγα, το οποίο έχει ήδη σώσει ανθρώπινες ζωές.

Η σήραγγα «Ζελέζνιτσα» αποτελεί στρατηγικό έργο υποδομής όχι μόνο για τη Βουλγαρία αλλά και για ολόκληρη την Ευρώπη. Είναι μέρος του αυτοκινητοδρόμου «Στρούμα» (Σόφια – συνοριακό πέρασμα Κούλατα), που ανήκει στον ευρωπαϊκό μεταφορικό διάδρομο IV, ο οποίος συνδέει την Κεντρική Ευρώπη με το Αιγαίο Πέλαγος. Γι’ αυτό δεν προκάλεσε έκπληξη η παρουσία της ανάμεσα στους φιναλίστ του διαγωνισμού REGIOSTARS.

Τρεις διαγωνισμοί δημοσίων έργων

Η κατασκευή της μεγαλύτερης οδικής σήραγγας της χώρας σύμφωνα με όλα τα ευρωπαϊκά πρότυπα χρειάστηκε πάνω από μία δεκαετία για να παραδοθεί. Και ενώ η ίδια η κατασκευή προχώρησε σχετικά γρήγορα, ο σχεδιασμός και η επιλογή των αναδόχων συνοδεύτηκαν από διεθνή σκάνδαλα, παρεμβάσεις της OLAF και της ευρωπαϊκής εισαγγελίας.

Το προκαταρκτικό σχέδιο της διαδρομής ολοκληρώθηκε στα μέσα του 2012, όμως χρειάστηκαν τρεις δημόσιοι διαγωνισμοί μέχρι να επιλεγούν οι ανάδοχοι. Ο λόγος ήταν το τεράστιο ενδιαφέρον από τον κατασκευαστικό κλάδο τόσο στη Βουλγαρία όσο και στο εξωτερικό, καθώς και ο προϋπολογισμός του έργου, που ανερχόταν στα 250 εκατ. λέβα.

Ο πρώτος διαγωνισμός προκηρύχθηκε το 2016, κατά τη δεύτερη κυβέρνηση του Μπόικο Μπορίσοφ, αλλά ακυρώθηκε απροσδόκητα έναν χρόνο αργότερα από την υπηρεσιακή κυβέρνηση του καθηγητή Ογκνιάν Γκερτζίκοφ, που είχε διοριστεί από τον πρόεδρο Ρούμεν Ράντεφ. Η αιτία ήταν η μυστηριώδης εξαφάνιση της προσφοράς ενός από τους υποψηφίους αναδόχους.

Ακολούθησε δεύτερος διαγωνισμός, ο οποίος επίσης ακυρώθηκε λόγω αλλαγών στα τεύχη δημοπράτησης μετά την προκήρυξη της διαδικασίας. Αυτό συνέβη έπειτα από επίσκεψη υπουργών που σχετίζονταν με το έργο στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Στην τρίτη προσπάθεια, ο διαγωνισμός χωρίστηκε σε τρία επιμέρους τμήματα, ώστε να ανακτηθεί ο χαμένος χρόνος και να μη χαθούν τα ευρωπαϊκά κονδύλια.

Το σκάνδαλο GP Gate

Τότε όμως ξέσπασε σκάνδαλο στο οποίο ενεπλάκη το όνομα ενός από τους επιλεγμένους αναδόχους, της «GP Group».

Το «GP Gate» (από την εταιρεία GP Group) ήταν ένα μεγάλο σκάνδαλο διαφθοράς στη Βουλγαρία που αποκαλύφθηκε το 2018 από τους ερευνητικούς δημοσιογράφους του βουλγαρικού μέσου Bivol και του ρουμανικού RISE Project, σε συνεργασία με το OCCRP.

Στο επίκεντρο βρισκόταν η κατασκευαστική εταιρεία GP Group, μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες δημοσίων έργων στη Βουλγαρία. Οι δημοσιογράφοι ισχυρίστηκαν ότι υπήρχε δίκτυο εταιρειών-συμβούλων, εργολάβων και κρατικών αξιωματούχων που χειραγωγούσαν διαγωνισμούς έργων χρηματοδοτούμενων από την Ευρωπαϊκή Ένωση και υπεξαιρούσαν κονδύλια.

Σύμφωνα με τις αποκαλύψεις:

• έργα της ΕΕ φέρονταν να υπερκοστολογούνται έως και 30%-40%,
• υπήρχαν «διπλά βιβλία» και εικονικά τιμολόγια,
• καταβάλλονταν μίζες σε δημάρχους, κρατικούς αξιωματούχους και επιτροπές διαγωνισμών,
• χρήματα διοχετεύονταν μέσω offshore εταιρειών.

Το σκάνδαλο πήρε τεράστια δημοσιότητα όταν δύο δημοσιογράφοι, ο Ντιμίταρ Στογιάνοφ και ο Ατίλα Μπίρου, συνελήφθησαν ενώ προσπαθούσαν να σώσουν έγγραφα που, όπως υποστήριξαν, καίγονταν για να εξαφανιστούν αποδείξεις. Αργότερα δικαστήριο έκρινε ότι η κράτησή τους ήταν παράνομη.

Η υπόθεση συνδέθηκε διεθνώς και με τη δολοφονία της Βουλγάρας δημοσιογράφου Βικτόρια Μαρίνοβα, η οποία είχε παρουσιάσει στην εκπομπή της στοιχεία για το GP Gate λίγες ημέρες πριν δολοφονηθεί. Οι αρχές δήλωσαν ότι η δολοφονία ήταν δεν σχετιζόταν με την υπόθεση, αλλά προκάλεσε -όπως είναι λογικό- διεθνή σάλο.

Η βουλγαρική εισαγγελία επίσης κινήθηκε νομικά, κατηγορώντας δύο στελέχη της εταιρείας για ξέπλυμα 14 εκατ. ευρώ. Ο τότε πρωθυπουργός Μπόικο Μπορίσοφ διέταξε την απομάκρυνση της «GP Group» από έργα με ευρωπαϊκή και κρατική χρηματοδότηση. Η εταιρεία αρχικά ανακοίνωσε ότι αποσύρεται από την κατασκευή της σήραγγας, αλλά τελικά, «για το δημόσιο συμφέρον», αποφάσισε να ολοκληρώσει το έργο και έτσι το 2019 υπογράφηκαν όλες οι συμβάσεις.

Η σύμβαση για τη βόρεια πρόσβαση της σήραγγας ανατέθηκε στην «Glavbolgarstroy», ενώ η νότια πρόσβαση στην «PST Group».

Κατασκευή σύμφωνα με ευρωπαϊκά πρότυπα

Τον Οκτώβριο του 2019 ξεκίνησε η κατασκευή της σήραγγας «Ζελεζνίτσα» και των γύρω οδικών τμημάτων.

Για πρώτη φορά στη Βουλγαρία χρησιμοποιήθηκε η νέα αυστριακή μέθοδος κατασκευής σηράγγων.

Σύμφωνα με τον Ματέι Ματέεφ, επικεφαλής της ομάδας κατασκευής από την πλευρά της «GP Group», μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις ήταν το εξαιρετικά περίπλοκο και ανομοιογενές γεωλογικό περιβάλλον, που απαιτούσε συνεχή προσαρμογή των μεθόδων εργασίας και αυστηρή πειθαρχία από το προσωπικό.

Η πιο συγκινητική στιγμή για τους εργάτες ήταν η ολοκλήρωση του δύσκολου τεχνικού έργου. «Ήταν μια στιγμή γεμάτη ευφορία και περηφάνια για όλους, ιδιαίτερα για τους ντόπιους εργάτες που τη βίωσαν ως προσωπικό επίτευγμα», δήλωσε ο μηχανικός Ματέεφ.

Όπως επιτάσσει η βουλγάρικη παράδοση, στη σήραγγα τοποθετήθηκαν επίσης τέσσερις εικόνες του Αγίου Ιωάννη της Ρίλα στην αρχή και το τέλος του έργου. Η παράδοση λέει ότι προστατεύουν τόσο τους εργάτες όσο και τους ταξιδιώτες.

Κατά τη διάρκεια της κατασκευής υπήρξαν βεβαίως «αναποδιές», όπως κατολισθήσεις βράχων, αλλά ευτυχώς χωρίς θύματα.

Η σήραγγα διαθέτει όλα τα σύγχρονα συστήματα ασφαλείας: ενεργειακά αποδοτικό φωτισμό, εξαερισμό, βιντεοεπιτήρηση, πυρανίχνευση, έξυπνο σύστημα διαχείρισης κυκλοφορίας, θαλάμους έκτακτης ανάγκης SOS και ηλεκτρονικό σύστημα ελέγχου πρόσβασης.

Μεταξύ των δύο λωρίδων κυκλοφορίας υπάρχουν τέσσερις πεζοδιαβάσεις και δύο διαβάσεις για οχήματα, μέσω των οποίων μπορούν να περάσουν ασθενοφόρα, πυροσβεστικά και άλλα ειδικά οχήματα. Σε περίπτωση ατυχήματος ή κλεισίματος μιας λωρίδας κυκλοφορίας, χρησιμοποιούνται για την ασφαλή εκκένωση των επιβατών.

Η έρευνα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας συνεχίζεται

Δύο μήνες μετά τη λειτουργία της σήραγγας «Ζελέζνιτσα», η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ανακοίνωσε ότι συλλέγει στοιχεία για υποψίες υπεξαίρεσης, κατάχρησης ευρωπαϊκών κονδυλίων και ξεπλύματος χρήματος που σχετίζονται με την κατασκευή της.

Έγιναν έρευνες σε έξι εταιρείες και τέσσερις ιδιωτικές κατοικίες σε δύο περιοχές της Βουλγαρίας. Τα ονόματα των εταιρειών και οι τοποθεσίες δεν ανακοινώθηκαν. Η είδηση προκάλεσε έκπληξη, καθώς μέχρι τότε δεν είχαν αναφερθεί δημόσια παρατυπίες ή καταγγελίες για το έργο. Η υπόθεση «GPGate» αφορούσε κυρίως συμβουλευτικές συμβάσεις σε ευρωπαϊκά έργα.

Γενικότερα, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία υπό τη Λάουρα Κοβέσι συνεχίζει την έρευνα και η υπόθεση παραμένει ανοιχτή.

Η βουλγαρική εισαγγελία επίσης δεν έχει ανακοινώσει εξελίξεις σχετικά με την υπόθεση «GP Gate», για την οποία είχαν απαγγελθεί κατηγορίες σε δύο στελέχη της εταιρείας. Ο ένας από αυτούς, ο Γκεόργκι Βασίλεφ, δεν είναι πλέον μέτοχος της «GP Group».

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος «Παρατηρητήριο Συνοχής», στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Δημοσιεύτηκε αρχικά στην ενημερωτική ιστοσελίδα MediaPool, η οποία συνεργάζεται με την Εφημερίδα των Συντακτών.

Σήραγγα Ζελέζνιτσα στη Βουλγαρία: Το σκανδαλώδες έργο που κόντεψε να βραβευτεί από την Ε.Ε. και οι έρευνες της Κοβέσι

Συντελεστές του «Παρατηρητηρίου Συνοχής» της «Εφ.Συν.» είναι οι Χριστίνα Κοψίνη, Αλέξανδρος Χασάνι, Γιάννης Κιμπουρόπουλος