Παγίδα του Συνολικού Εισοδήματος: Τι συμβαίνει στην εισοδηματική κλίμακα όταν μετράμε σωστά
Στη δημόσια συζήτηση για την οικονομία, κατακλυζόμαστε καθημερινά από οικονομικά μεγέθη, εντυπωσιακά διαγράμματα και βαρύγδουπα συμπεράσματα. Ακούμε και διαβάζουμε για το ΑΕΠ μιας χώρας, το μέσο εισόδημα μιας άλλης, το ποσοστό φτώχειας μιας τρίτης και ούτω καθεξής. Πόσο συχνά όμως στεκόμαστε στην ερμηνεία αυτών, στην προέλευση και τον τρόπο υπολογισμού τους ή ακόμα περισσότερο στο αν μπορούμε να συγκρίνουμε ευθέως μεταξύ τους αριθμούς;
Η αλήθεια είναι πως η απευθείας σύγκριση ακατέργαστων δεδομένων είναι πολύ συχνά παραπλανητική. Πίσω από κάθε σοβαρή ανάλυση, βρίσκονται μεθοδολογικά εργαλεία που σκοπό έχουν να κάνουν τις συγκρίσεις έγκυρες, δίκαιες και ουσιαστικές. Ενδεικτικά, οικονομικά εργαλεία όπως π.χ. οι Μονάδες Αγοραστικής Δύναμης (PPS), οι Ισοτιμίες Αγοραστικής Δύναμης (PPP) και οι Εναρμονισμένοι Δείκτες Τιμών Καταναλωτή (ΕνΔΤΚ) υπάρχουν ακριβώς για να καθιστούν τις διεθνείς συγκρίσεις αξιόπιστες, απαλείφοντας κατά το δυνατόν, συστημικές διαφορές μεταξύ των υπό σύγκριση χωρών.
Γράφει ο Γιάννης Πετρόχειλος-Ανδριανός
Αφορμή για την παρούσα ανάλυση αποτέλεσε μια πρόσφατη οικονομική έκθεση από Έλληνα ακαδημαϊκό του εξωτερικού, με ισχυρή παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και συγκεκριμένα μέρος αυτής που κατέληγε σε διάφορα κοινωνικοοικονομικά συμπεράσματα εστιάζοντας στην ανάλυση του συνολικού εισοδήματος των νοικοκυριών. Τα δεδομένα προέρχονταν από την Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (EU-SILC), την επίσημη και πιο αξιόπιστη πηγή για τη μέτρηση της φτώχειας και των ανισοτήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η επιλογή αυτή, ωστόσο —η εστίαση δηλαδή στο συνολικό εισόδημα— παραβλέπει κρίσιμες μεθοδολογικές προσαρμογές που είναι απαραίτητες για την ορθή αποτύπωση της οικονομικής πραγματικότητας των πολιτών. Εξάλλου, στην εκτενέστατη σχετική διεθνή βιβλιογραφία, είθισται να χρησιμοποιούνται άλλες μορφές εισοδήματος, οι οποίες αποτυπώνουν καλύτερα την πραγματική εικόνα ενός ατόμου ή νοικοκυριού σε μία οικονομία.
Η πραγματική εικόνα ενός νοικοκυριού
Το πρώτο μεγάλο ερώτημα προκύπτει όταν προσπαθούμε να μετρήσουμε την ευημερία και την ανισότητα μέσα σε μια χώρα. Η πιο άμεση, αλλά και πιο επιφανειακή, προσέγγιση είναι η εξέταση του συνολικού διαθέσιμου εισοδήματος κάθε νοικοκυριού.
Ορισμός: Ως συνολικό διαθέσιμο εισόδημα, ορίζεται το άθροισμα όλων των καθαρών εσόδων, από όλες τις πηγές (μισθοί, εισοδήματα από περιουσία, συντάξεις, κοινωνικές παροχές, επιδόματα, τακτικές χρηματικές μεταβιβάσεις) αφού αφαιρεθούν οι όποιοι φόροι επί αυτών, καθώς και οι εισφορές για κοινωνική ασφάλιση. Το τελικό ποσό αυτό, ονομάζεται διαθέσιμο, καθώς είναι το καθαρό ποσό που μπορεί να επιμεριστεί πλήρως μεταξύ κατανάλωσης και αποταμίευσης από το νοικοκυριό.
Είναι όμως ένα νοικοκυριό με ετήσιο εισόδημα €50.000 αυτομάτως πιο εύπορο από ένα άλλο με €35.000; Η απάντηση εξαρτάται από έναν κρίσιμο παράγοντα: πόσα άτομα καλούνται να ζήσουν με αυτά τα χρήματα.
Εδώ ακριβώς ανακύπτει η έννοια του ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος, η οποία αναγνωρίζει μια απλή αλήθεια: το κόστος ζωής δεν αυξάνεται αναλογικά με τον αριθμό των μελών ενός νοικοκυριού. Μια τετραμελής οικογένεια δεν χρειάζεται τέσσερις φορές το εισόδημα ενός ατόμου για να έχει το ίδιο βιοτικό επίπεδο, καθώς μοιράζεται βασικά έξοδα όπως το ενοίκιο, οι λογαριασμοί και η θέρμανση. Αυτές είναι οι λεγόμενες “οικονομίες κλίμακας” του νοικοκυριού.
Τι είναι τα Εισοδηματικά Δεκατημόρια;
Για να μελετήσουμε την ανισότητα, οι οικονομολόγοι συχνά κατατάσσουμε τον πληθυσμό σε εισοδηματικές ομάδες. Για να το φανταστούμε απλά, είναι σαν να βάζουμε όλα τα άτομα της χώρας σε μια σειρά, από αυτό με το χαμηλότερο εισόδημα μέχρι αυτό με το υψηλότερο. Στη συνέχεια, χωρίζουμε αυτή την τεράστια σειρά σε δέκα απολύτως ισάριθμες ομάδες. Κάθε μία από αυτές τις ομάδες αποτελεί ένα εισοδηματικό δεκατημόριο. Το πρώτο δεκατημόριο (D1) περιλαμβάνει το φτωχότερο 10% του πληθυσμού, το δεύτερο δεκατημόριο (D2) το επόμενο 10%, και ούτω καθεξής, μέχρι το δέκατο δεκατημόριο (D10) που περιλαμβάνει το πλουσιότερο 10%. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι ποιο είδος εισοδήματος χρησιμοποιούμε για να φτιάξουμε αυτή την κατάταξη. Όπως θα δούμε, η απάντηση αλλάζει τα πάντα.
Για να καταλάβουμε γιατί αυτή η προσαρμογή είναι τόσο κρίσιμη για την εξαγωγή ορθών συμπερασμάτων, ας δούμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα με δύο υποθετικές περιπτώσεις που καταδεικνύουν την παγίδα μιας απλοϊκής σύγκρισης:
- Νοικοκυριό Α: Μια τετραμελής οικογένεια, αποτελούμενη από δύο γονείς και δύο ανήλικα παιδιά, με συνολικό ετήσιο εισόδημα €55.000.
- Νοικοκυριό Β: Ένα μονομελές νοικοκυριό, για παράδειγμα ένας συνταξιούχος που ζει μόνος, με ετήσιο εισόδημα €30.000.
Το Λανθασμένο Συμπέρασμα: Βάσει των αρχικών δεδομένων, δηλαδή το συνολικό εισόδημα ανά νοικοκυριό, το Νοικοκυριό Α φαίνεται να απολαμβάνει ένα βιοτικό επίπεδο σημαντικά υψηλότερο από αυτό του Νοικοκυριού Β, καθώς το συνολικό του εισόδημα είναι σχεδόν διπλάσιο.
Η Διόρθωση: Για να γίνει η σύγκριση δίκαιη, οι οικονομολόγοι χρησιμοποιούν την κλίμακα ισοδυναμίας (equivalence scale). Πρόκειται για ένα σύστημα “βαρών” που αποδίδονται σε κάθε μέλος του νοικοκυριού για να ληφθούν υπόψη οι οικονομίες κλίμακας. Η μέθοδος που χρησιμοποιείται ευρέως από τη Eurostat και τον ΟΟΣΑ, αποδίδει βάρος 1 στον πρώτο ενήλικα, 0,5 σε κάθε επόμενο ενήλικα (άνω των 14 ετών) και 0,3 σε κάθε παιδί. Διαιρώντας το συνολικό εισόδημα του νοικοκυριού με το άθροισμα αυτών των βαρών, βρίσκουμε το ισοδύναμο διαθέσιμο εισόδημα του νοικοκυριού. Με αυτόν τον τρόπο, το εισόδημα κανονικοποιείται, επιτρέποντας συγκρίσεις μεταξύ νοικοκυριών με διαφορετικό αριθμό μελών, καθώς δείχνει το ποσό που αντιστοιχεί σε έναν ισοδύναμο ενήλικα:
- Για το Νοικοκυριό Α, ο συντελεστής είναι 2,1 (1+0,5+0,3+0,3). Το ισοδύναμο εισόδημά του δηλαδή είναι €55.000 / 2,1 = €26.190.
- Για το Νοικοκυριό Β, ο συντελεστής είναι 1. Το ισοδύναμο εισόδημά του παραμένει €30.000.
Το Σωστό Συμπέρασμα: Παρά το χαμηλότερο συνολικό εισόδημα, το άτομο στο Νοικοκυριό Β διαθέτει στην πραγματικότητα υψηλότερη αγοραστική δύναμη και οικονομική ευχέρεια από κάθε μέλος του Νοικοκυριού Α. Αυτή η ανατροπή αποδεικνύει γιατί η χρήση του ισοδύναμου εισοδήματος είναι απαραίτητη για κάθε αξιόπιστη ανάλυση.
