Από την καταδικαστική απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Κοινωνικών Δικαιωμάτων στις πολιτικές διεργασίες και τις νομοθετικές πρωτοβουλίες στην Ε.Ε.: Τι νοηματοδοτούν για το μέλλον της αξιοπρεπούς και οικονομικά προσιτής στέγασης;

Σε μια ιστορική απόφαση που δημοσιοποιήθηκε στις 19 Μαρτίου 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων (ECSR) καταδίκασε το Βέλγιο – και συγκεκριμένα τη Φλαμανδική Περιφέρεια – για παραβιάσεις βασικών κοινωνικών δικαιωμάτων, με το σκεπτικό ότι απέτυχε να εξασφαλίσει πρόσβαση σε προσιτή και αξιοπρεπή στέγη για τα πιο ευάλωτα κοινωνικά στρώματα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η ECSR είναι το όργανο παρακολούθησης του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, μιας διεθνούς συνθήκης του Συμβουλίου της Ευρώπης (με μέλος και την Έλλαδα), η οποία κατοχυρώνει κοινωνικά και οικονομικά δικαιώματα. Η Επιτροπή εξετάζει τόσο κρατικές εκθέσεις όσο και συλλογικές καταγγελίες από οργανώσεις, όταν τα κράτη-μέλη παραβιάζουν κατοχυρωμένα δικαιώματα.

Η Φλάνδρα «στο εδώλιο». Πού βασίστηκε η καταγγελία;

Η υπόθεση ξεκίνησε έπειτα από την καταγγελία της FEANTSA – της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Οργανώσεων για την Καταπολέμηση της Αστεγίας – η οποία ανέδειξε τις σοβαρές ελλείψεις στη στεγαστική πολιτική της Φλάνδρας. Στην καταγγελία της, η οργάνωση επισήμανε πως η πολιτική της περιφέρειας δίνει έμφαση στην προώθηση της ιδιοκατοίκησης, παραμελώντας τις ανάγκες των νοικοκυριών με χαμηλό εισόδημα.

Παράλληλα, κατηγόρησε τις αρχές για ανεπαρκή προσφορά κοινωνικής στέγασης, για διακρίσεις εις βάρος μεταναστών και άλλων ευάλωτων ομάδων στην ιδιωτική αγορά ενοικίασης και για την πλήρη απουσία συντονισμένης στρατηγικής απέναντι στην αστεγία.

Η Επιτροπή, στην απόφασή της, υπογράμμισε πως η στέγη αποτελεί πρωτίστως ανθρώπινο δικαίωμα και όχι ένα απλό επενδυτικό αγαθό.

Τα κράτη, σύμφωνα με την ECSR, οφείλουν να διαδραματίζουν ενεργό ρόλο στην αντιμετώπιση της κρίσης προσιτής στέγασης και να εξασφαλίζουν πως κανένας πολίτης δεν θα αποκλείεται από την πρόσβαση σε αξιοπρεπή κατοικία λόγω εισοδηματικών, εθνοτικών ή άλλων κοινωνικών παραγόντων.

Η απόφαση διαπιστώνει πολλαπλές παραβιάσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, μεταξύ άλλων ως προς το δικαίωμα της οικογένειας σε κοινωνική και οικονομική προστασία (άρθρο 16), το δικαίωμα στην προστασία από τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό (άρθρο 30), και το δικαίωμα στην υγεία (άρθρο 11). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διαπίστωση διάκρισης μέσω του λεγόμενου «κριτηρίου τοπικής σύνδεσης» – μια πολιτική που περιορίζει την πρόσβαση σε κοινωνική κατοικία μόνο σε άτομα που έχουν ζήσει ή εργαστεί σε έναν συγκεκριμένο δήμο για κάποιο διάστημα.

Ακόμη πιο ανησυχητικά είναι τα ευρήματα για την κατάσταση στην ιδιωτική αγορά ενοικίασης: οι ευάλωτοι ενοικιαστές συχνά καταλήγουν σε ακατάλληλες κατοικίες, με προβλήματα υγιεινής και ασφάλειας, ενώ η έλλειψη ουσιαστικού ελέγχου και προστασίας τους εκθέτει σε εξώσεις χωρίς επαρκείς εγγυήσεις. Η Επιτροπή σημείωσε επίσης ότι το κράτος δεν διαθέτει καν πλήρη στοιχεία για τα ποσοστά αστεγίας ή εξώσεων, γεγονός που αποκαλύπτει την έλλειψη στρατηγικής και πρόληψης.

Αν και η απόφαση της ECSR δεν έχει την άμεση εκτελεστότητα μιας δικαστικής απόφασης – όπως με τις αντίστοιχες αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου– αποτελεί σημείο καμπής, καθώς πρόκειται για γνωμοδότηση με ισχυρό πολιτικό και ηθικό βάρος.

Οι αποφάσεις της επιτροπής δεν είναι δικαστικές αποφάσεις με άμεση εκτελεστότητα, όπως π.χ. αυτές του ΕΔΔΑ, αλλά έχουν πολιτική και ηθική βαρύτητα, ειδικά όταν αφορούν θεμελιώδη δικαιώματα. Μάλιστα, το Συμβούλιο Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης έχει τη δυνατότητα να απευθύνει συστάσεις προς τα κράτη που παραβιάζουν τον Χάρτη, ενισχύοντας έτσι τη θεσμική πίεση για συμμόρφωση.

Οι αριθμοί μιλούν

Έρχεται σε μια περίοδο όπου η στεγαστική κρίση οξύνεται σε όλη την Ευρώπη. Το μήνυμά της υπερβαίνει τα σύνορα του Βελγίου: λειτουργεί ως προειδοποίηση για όλες τις κυβερνήσεις της Ε.Ε., καλώντας τις να επανεξετάσουν τις εθνικές τους πολιτικές και να δώσουν προτεραιότητα στο δικαίωμα όλων σε προσιτή και αξιοπρεπή στέγη.

Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: από το 2010 έως το 2023, τα ενοίκια στην Ε.Ε. αυξήθηκαν κατά 22% και οι τιμές των ακινήτων κατά 48%, ξεπερνώντας κατά πολύ την αύξηση των εισοδημάτων και οδηγώντας χιλιάδες ανθρώπους στο περιθώριο.

Στην Ελλάδα, η κατάσταση είναι ακόμη πιο αποθαρρυντική, παρουσιάζοντας στατιστικά που ξεπερνούν ακόμα και τον ευρωπαϊκό μέσο όρο:

• Αύξηση τιμών κατοικιών: Το τρίτο τρίμηνο του 2024, οι τιμές αυξήθηκαν κατά 7,29% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος.
• Νέοι σε συνθήκες εξάρτησης: Το 63,5% των νέων ηλικίας 18-34 ετών ζουν ακόμη με τους γονείς τους — ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από τον μέσο όρο της Ε.Ε.
• Δυσανάλογη επιβάρυνση από το κόστος στέγασης: Το 2023, το 28,5% των Ελλήνων διέθετε πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για έξοδα στέγασης — το υψηλότερο ποσοστό στην Ε.Ε.

Στεγαστική πολιτική στην Ελλάδα: ένα κενό με θεσμικό περίγραμμα

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα αποτελεί τη μοναδική χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς οργανωμένο απόθεμα κοινωνικής κατοικίας και με πλήρη απουσία του τομέα της κοινωνικής ενοικίασης.

Αυτό την καθιστά χαρακτηριστική εξαίρεση στον ευρωπαϊκό χάρτη. Αντίθετα, ο μέσος όρος στην Ε.Ε. κυμαίνεται στο 7–8% του συνολικού αποθέματος κατοικιών, ενώ σε χώρες όπως η Ολλανδία το ποσοστό αυτό αγγίζει το 30%.

Η εξέλιξη αυτή δεν ήταν τυχαία. Η στεγαστική πολιτική στην Ελλάδα υπήρξε διαχρονικά αποσπασματική και βραχυπρόθεσμη, στοχεύοντας κυρίως σε συγκεκριμένες ομάδες όπως πρόσφυγες, εσωτερικούς μετανάστες και μισθωτούς στον δημόσιο τομέα. Ο Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας, ο μοναδικός φορέας μαζικής στεγαστικής πολιτικής, καταργήθηκε το 2012 στο πλαίσιο των μνημονιακών δεσμεύσεων, αφήνοντας ένα θεσμικό κενό που παραμένει έως σήμερα.

Η Ελλάδα διαχρονικά στήριξε την πολιτική της στέγασης στην ιδιοκατοίκηση, με χαρακτηριστικό το εξαιρετικά υψηλό ποσοστό – αποτέλεσμα και της επικράτησης του θεσμού της αντιπαροχής κατά τον 20ό αιώνα. Σε αυτό το πλαίσιο, το κράτος απέφυγε να θεσπίσει μακροπρόθεσμες πολιτικές κοινωνικής στέγασης, αναθέτοντας ουσιαστικά τη διαχείριση της κατοικίας στην οικογένεια και στην αγορά.

Παράλληλα, η απουσία «κουλτούρας» κοινωνικής στέγασης, η έλλειψη εθνικού στρατηγικού σχεδίου, το περιορισμένο θεσμικό πλαίσιο και η επιλογή βραχυπρόθεσμων παρεμβάσεων – που συχνά περιορίζονται σε στοχευμένες επιδοτήσεις ή διευκολύνσεις για αγορά πρώτης κατοικίας – συνέβαλαν στη διατήρηση ενός συστήματος όπου η κατοικία αντιμετωπίζεται ως ατομική ευθύνη και όχι ως κοινωνικό δικαίωμα, όπως ακριβώς κατήγγειλε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων.

Η Ευρώπη αφυπνίζεται

Η απόφαση της ECSR έρχεται να προστεθεί σε μια αλυσίδα ευρύτερων εξελίξεων γύρω από το ζήτημα της στέγασης στην Ευρώπη. Λίγες μόλις ημέρες αργότερα, στις 24 Μαρτίου 2025, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, διοργάνωσε διάσκεψη με τίτλο «Προσιτή στέγαση – Αντιμετωπίζοντας την κρίση στέγασης στην Ένωση».

Στο τραπέζι βρέθηκαν εκπρόσωποι θεσμών, κυβερνήσεων, περιφερειακών αρχών και κοινωνικών φορέων, για να συζητήσουν την προώθηση βιώσιμων και συμπεριληπτικών μοντέλων κατοικίας, με ενίσχυση των επενδύσεων και μείωση της γραφειοκρατίας. Ο διάλογος ανέδειξε μια κοινή διαπίστωση: η πρόσβαση σε αξιοπρεπή στέγη δεν είναι πλέον αυτονόητο δικαίωμα, αλλά μετατρέπεται σταδιακά σε προνόμιο – ακόμη και για εργαζόμενους ή μεσαία στρώματα.

Σε αυτό το πνεύμα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διόρισε για πρώτη φορά Επίτροπο αρμόδιο για θέματα στέγασης, ενώ τον Δεκέμβριο του 2024 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συγκρότησε ειδική επιτροπή για την κρίση στέγασης, με αποστολή τη χάραξη μιας κοινής, συντονισμένης ευρωπαϊκής στρατηγικής.

Παράλληλα, σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες η πίεση για την αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης εντείνεται — τόσο από τη βάση της κοινωνίας, με τη δράση κινημάτων και τη διοργάνωση μεγάλων διαδηλώσεων, όσο και θεσμικά, μέσα από νέες πολιτικές παρεμβάσεις και νομοθετικές πρωτοβουλίες.

Διάφορες χώρες υιοθετούν νόμους πλαφόν στις τιμές των ενοικίων, όπως η Ισπανία, όπου ο νέος Νόμος για το Δικαίωμα στη Στέγαση του 2023 περιορίζει τις αυξήσεις ενοικίων στο 2% και ενισχύει την προστασία από εξώσεις. Στην Ολλανδία, η κυβέρνηση προχωρά ένα φιλόδοξο σχέδιο κατασκευής 900.000 νέων κατοικιών έως το 2030, μέρος των οποίων θα προορίζεται για κοινωνική ή προσιτή στέγη.

Άλλες χώρες θεσμοθέτησαν ολοκληρωμένα εθνικά σχέδια, όπως η Γαλλία, με το σχέδιο Housing First για τη ρύθμιση της αγοράς και την καταπολέμηση της αστεγίας, και η Πορτογαλία, με τον νόμο Mais Habitação και την έγκριση πακέτου 2,2 δισ. ευρώ για την κατασκευή κατοικιών για ευάλωτα στρώματα.

Η ελληνική απάντηση: Πόσο «κοινωνική» είναι η πολιτική;

Από την πλευρά της Ελλάδας, παρατηρείται μια ενεργοποίηση πρωτοβουλιών, αν και σε συγκρατημένο επίπεδο. Πριν από λίγες εβδομάδες, η ελληνική κυβέρνηση παρουσίασε το σχέδιο «Κοινωνική Αντιπαροχή», το οποίο προβλέπει τη δημιουργία 2.500 κοινωνικών κατοικιών, που θα διατεθούν σε 5.000 νέους με χαμηλό ενοίκιο.

Ωστόσο, η υλοποίηση του προγράμματος βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο. Ένα μέρος των διαμερισμάτων προβλέπεται να μισθωθεί με εμπορικούς όρους, ενώ άλλο θα προσφέρεται με «κοινωνικό» ενοίκιο, χαμηλότερο από την αγορά. Προβλέπεται επίσης δυνατότητα αγοράς ή ένταξης σε σχήματα rent-to-own, με προοπτική μελλοντικής απόκτησης. Το κατά πόσο μια τέτοια προσέγγιση ανταποκρίνεται στον χαρακτήρα της κοινωνικής πολιτικής, μένει να φανεί στην πράξη.

Λίγο νωρίτερα, το 2024, ενεργοποιήθηκε και το πρόγραμμα «Κάλυψη», με επιδότηση ενοικίου σε διαμερίσματα του πρώην προγράμματος ESTIA για νέους δικαιούχους του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος. Πρόκειται κυρίως για αξιοποίηση υπαρχόντων δομών, παρά για μια νέα στεγαστική στρατηγική.

Βρισκόμαστε σε ένα κομβικό σημείο, όπου η στέγαση επιστρέφει στο προσκήνιο όχι ως αριθμητικό ή επενδυτικό μέγεθος, αλλά ως θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα. Οι αποφάσεις, οι πολιτικές διεργασίες και οι νομοθετικές πρωτοβουλίες δείχνουν ότι μια αλλαγή είναι δυνατή — αλλά όχι αυτονόητη ούτε και εύκολη.

ΠΗΓΗ