Χαβάλα: Οι τραπεζίτες της παράτυπης μετανάστευσης
Η απουσία νόμιμων μεταναστευτικών οδών προς την Ευρώπη, και ο κίνδυνος επαναπροώθησης από συνοριακές δυνάμεις ή εξαπάτησης από τους διακινητές, έχουν αναδείξει τον ρόλο του «χαβάλα», ενός άτυπου τραπεζικού συστήματος μεταφοράς χρημάτων που βασίζεται στην εμπιστοσύνη.
Αυτή η έρευνα αποτέλεσε τη δεύτερη υποψηφιότητα του Solomon στη μικρή λίστα για το δημοσιογραφικό βραβείο Daphne Caruana Galizia του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου το 2023. Έλαβε επίσης τιμητική διάκριση στα ετήσια βραβεία ερευνητικής δημοσιογραφίας TRACE 2024.
Το όνειρο του Ζανιάρ για μια ζωή πέρα από τη γενέτειρά του Ζουρκάν, κοντά στην πόλη Ράνια, του Ιράκ, κόστισε στην οικογένειά του 11.000 ευρώ. Τη γη του πατέρα του. Και, τελικά, την ίδια του τη ζωή.
Σύμφωνα με μια τοπική οργάνωση μεταναστών, μεταξύ 2020-2021 και μόνο, περισσότεροι από 56.000 άνθρωποι εγκατέλειψαν το ιρακινό Κουρδιστάν λόγω της γεωπολιτικής αστάθειας και της έλλειψης ευκαιριών — ο 20χρονος Ζανιάρ ήταν ένας εξ αυτών.
«Ο Ζανιάρ παράτησε το σχολείο», λέει ο πατέρας του, Μουσταφά Μινά Ναμπί, καθώς φροντίζει τα τριαντάφυλλα στον κήπο του σπιτιού τους στο Ζουρκάν.
«Έλεγε ότι και άλλοι που αποφοίτησαν δεν μπορούσαν να βρουν δουλειά. Και χωρίς δουλειά, πώς θα μπορούσε να νοικοκυρευτεί, να παντρευτεί, να κάνει οικογένεια;».
Ο Ζανιάρ ήθελε να φτάσει στο Ηνωμένο Βασίλειο και να εργαστεί ως κουρέας. Αλλά το όνειρό του βυθίστηκε στα κρύα νερά του καναλιού της Μάγχης, μια θυελλώδη μέρα στα τέλη Νοεμβρίου του 2021.
Ο Ζανιάρ ήταν μεταξύ των 24 ανθρώπων που αναζητούσαν καταφύγιο στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι οποίοι πέθαναν όταν η λέμβος τους βυθίστηκε, στην προσπάθειά τους να περάσουν από τη βόρεια Γαλλία στα αγγλικά παράλια.
Η μετακίνηση παράτυπα ανά την Ευρώπη δεν είναι μόνο δύσκολη και επικίνδυνη. Αλλά και εξαιρετικά δαπανηρή:
- Το δρομολόγιο από τα τουρκικά παράλια για τα νησιά του Αιγαίου κοστίζει περίπου 20 ευρώ. Η τιμή για τη διέλευση μέσα σε μια μικρή, παραγεμισμένη, πλαστική βάρκα — με κίνδυνο την επαναπροώθηση από το ελληνικό Λιμενικό — κυμαίνεται μεταξύ 1.000 και 3.000 ευρώ.
- Ένα αεροπορικό εισιτήριο από την Κωνσταντινούπολη προς οποιοδήποτε ιταλικό αεροδρόμιο δεν ξεπερνά τα 300 ευρώ. Η διέλευση με ένα γερασμένο πλοίο ή ιστιοφόρο, απευθείας από τις τουρκικές προς τις ιταλικές ακτές, διασχίζοντας τα ελληνικά ύδατα, κοστίζει έως και 10.000 ευρώ. Η διαδρομή επιλέγεται ιδιαίτερα τα τελευταία τρία χρόνια. Μέσα στο 2023 και μόνο, έχουν χαθεί σε ναυάγια πριν τα πλοία φτάσουν στην ακτή τουλάχιστον 86 ζωές.
- Κανονικά, το πέρασμα της Μάγχης με πλοίο κοστίζει περίπου 35 ευρώ. Η ίδια διαδρομή για τους αιτούντες άσυλο μπορεί να κοστίσει έως και 3.000 ευρώ — με κίνδυνο, πάντα, να χάσουν τη ζωή τους από πνιγμό ή υποθερμία.
Η απουσία νόμιμων μεταναστευτικών οδών έχει δημιουργήσει επιχειρηματικές ευκαιρίες για παράνομα δίκτυα. Έχει επίσης αυξήσει τον ρόλο του χαβάλα, ενός άτυπου, παραδοσιακού, τραπεζικού συστήματος μεταφοράς χρημάτων με ζωή χιλιετιών, που βασίζεται στη διαπροσωπική εμπιστοσύνη.
To Solomon δημοσιεύει τη διασυνοριακή, πολύμηνη έρευνα μιας ομάδας έξι δημοσιογράφων, η οποία φωτίζει το πώς η αυστηροποίηση των μεταναστευτικών πολιτικών έχει οδηγήσει χιλιάδες μετανάστες να πέφτουν θύματα αδίστακτων διακινητών, και να εμπιστεύονται το χαβάλα ως το μόνο μέσο με το οποίο μπορούν να μετριάσουν τον κίνδυνο εξαπάτησης.
Στα πλαίσια της έρευνας, οι δημοσιογράφοι εργάστηκαν στο πεδίο στο Ιράκ, την Τουρκία, την Ελλάδα, την Ιταλία, τη Γαλλία, την Ισπανία, και το Ηνωμένο Βασίλειο. Απέκτησαν επίσης κρυφά πρόσβαση σε ομάδες στο Telegram, όπου διακινητές προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε ανθρώπους που αναζητούν καταφύγιο στην Ευρώπη.
Η ομάδα συνομίλησε με περισσότερες από 50 πηγές. Ανάμεσά τους, διακινητές, μεσάζοντες χαβάλα, και αιτούντες άσυλο• οικογένειες των θυμάτων των ναυαγίων στη Μάγχη τον Νοέμβριο του 2021• καθώς και εθνικές Αρχές, εμπειρογνώμονες, και δικαστικές πηγές από διάφορες χώρες.
Χαβάλα: ένα σύστημα βασισμένο στην εμπιστοσύνη
Ένα κρύο πρωινό στα τέλη Νοεμβρίου του 2022, στην αγορά συναλλάγματος του Ερμπίλ, που στην πρωτεύουσα του ιρακινού Κουρδιστάν είναι επίσης γνωστή ως «US Dollars Bazaar», οι πωλητές κυκλοφορούν με στοίβες χαρτονομισμάτων στο μέγεθος παλιού κουτιού τηλεόρασης.
Διαλαλούν μεγάλα χρηματικά ποσά — δολάρια ΗΠΑ, ιρακινά δηνάρια, συριακές λίρες — που προσφέρουν για συνάλλαγμα σε υποψήφιους πελάτες. Χρήματα αλλάζουν συνεχώς χέρια.
Δεκάδες ανταλλακτήρια συναλλάγματος βρίσκονται στους δρόμους, τους διαδρόμους, και τα υπόγεια του παζαριού. Ορισμένα συνεργάζονται με το Ιράν, άλλα στέλνουν χρήματα μόνο στη Γερμανία και τη Γαλλία. Κάποια έχουν συνεργάτες σε όλη την Ευρώπη.
Και κάποια άλλα ισχυρίζονται ότι μπορούν να στείλουν χρήματα σε οποιαδήποτε χώρα του κόσμου. Αλλά, αντί για τα συνήθη κανάλια των διεθνών τραπεζών, πολλά εξ αυτών χρησιμοποιούν το σύστημα χαβάλα.
Οι μεσάζοντες του συστήματος χαβάλα εργάζονται στο αντικείμενο άλλοτε με πλήρη, και άλλοτε ως παράλληλη απασχόληση.
Στην Τουρκία, το χαβάλα λειτουργεί συχνά μέσω ενός γραφείου συναλλάγματος. Στην Ελλάδα, ο μεσάζοντας μπορεί να είναι ιδιοκτήτης ενός μίνι μάρκετ ή ενός καταστήματος με κινητά τηλέφωνα. Στο Βέλγιο, μπορεί να ισχύει οτιδήποτε από τα παραπάνω.
Το «γραφείο» ενός μεσάζοντα χαβάλα μπορεί να είναι εξαιρετικά απλό: ένα τραπέζι και μια καρέκλα, ένα κινητό, ένα μηχάνημα καταμέτρησης χρημάτων, και ένα χρηματοκιβώτιο είναι τα απολύτως απαραίτητα. Χρήσιμο είναι επίσης ένα σημειωματάριο για την καταγραφή των οφειλών.
Οι συναλλαγές δεν καταγράφονται μέσω SWIFT ή Blockchain, ούτε οι μεσάζοντες παρέχουν κάποιο είδος απόδειξης που να διασφαλίζει το χρέος.
Το σύστημα βασίζεται κυρίως στην εμπιστοσύνη, εξηγεί ο Gödze Güran, επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Georgetown, που έχει μελετήσει το χαβάλα.
«Συνδέοντας μεταξύ τους διαφορετικές σχέσεις εμπιστοσύνης, οι μεσάζοντες χαβάλα είναι σε θέση να χρησιμοποιούν αυτή την εμπιστοσύνη, ταυτόχρονα, για να εγγυηθούν ως προς τις αμοιβαίες υποχρεώσεις τους και να επεκτείνουν την κάλυψή τους σε πολλές τοποθεσίες».
Στην περίπτωση της διακίνησης, υπάρχει ένα πρόσθετο ατού. Προκειμένου να παρέχουν εγγυήσεις στους ανθρώπους σε κίνηση, οι μεσάζοντες καταβάλλουν στους διακινητές το δεσμευμένο ποσό μόνο αφότου οι «πελάτες» φτάσουν επιτυχώς στον προορισμό τους.
Ένας μεσάζοντας χαβάλα «δεν θα κατέστρεφε τη φήμη του εξαπατώντας έναν μετανάστη», λέει ο Μουσταφά, ο πατέρας του Ζανιάρ: «Εδώ είμαστε της παλιάς σχολής. Αν έκανε κάτι τέτοιο, κανείς δεν θα έκανε ξανά δουλειές μαζί του».
Στην περίπτωση του Ζανιάρ, μετά το θάνατο του νεαρού ο μεσάζοντας αρνήθηκε να δώσει τα χρήματα στους διακινητές. Αντ’ αυτού, τα επέστρεψε στην οικογένειά του — μια ελάχιστη πράξη σεβασμού για την απώλεια του αγαπημένου τους γιου.
Η αυξανόμενη σημασία του χαβάλα για τη μετανάστευση
Το χαβάλα είναι ένα σύστημα παλιό όσο και ο Δρόμος του Μεταξιού.
Τότε, οι έμποροι χρησιμοποιούσαν το χαβάλα για τις μεταξύ τους συναλλαγές, προκειμένου να μη χρειάζεται να έχουν πάνω τους μεγάλα χρηματικά ποσά στα μακρινά τους ταξίδια.
Σήμερα, οι συναλλαγές μέσω χαβάλα είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς στη Μέση Ανατολή και τη Νότια Ασία. Πολλές κοινότητες μεταναστών χρησιμοποιούν το σύστημα για την αποστολή εμβασμάτων στην πατρίδα, ιδίως σε χώρες όπως το Ιράν και το Αφγανιστάν, που είναι αποκλεισμένες από το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Ενώ οι προμήθειες εταιρειών όπως η Western Union και η Moneygram μπορεί να φτάσουν έως και το 15%, οι προμήθειες των μεσαζόντων χαβάλα κυμαίνονται μεταξύ 2% και 10%. Μερικές φορές «μπορεί να είναι ακόμη και 0%», εξηγεί ένας μεσάζοντας από το Ερμπίλ, εάν η συναλλαγή βοηθά στη διευθέτηση χρέους σε διεύθυνση όπου δεν γίνονται πολλές αποστολές.
Η χρήση του συστήματος από αιτούντες άσυλο για την πληρωμή των δικτύων των διακινητών δεν αποτελεί νέο φαινόμενο.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις που βασίζονται σε στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, της Europol, της Frontex, καθώς και εκθέσεων εμπειρογνωμόνων, ο συνολικός ετήσιος τζίρος της διακίνησης ανέρχεται μεταξύ 300-700 εκατ. ευρώ.
Για το 2015, που καταγράφηκε ως κορύφωση της «προσφυγικής κρίσης» με πάνω από ένα εκατ. ανθρώπους να φτάνουν στην Ευρώπη, η Europol εκτιμά ότι οι μισοί είχαν πληρώσει για το ταξίδι τους με μετρητά, ενώ οι υπόλοιποι με διάφορες μεθόδους, συμπεριλαμβανομένου του χαβάλα.
Ακριβώς όπως οι κάρτες αντικαθιστούν τα μετρητά, η ύπαρξη μεσαζόντων — πολλοί εκ των οποίων εργάζονται με χαβάλα — για την πληρωμή των διακινητών αποκτά αυξημένη σημασία τα τελευταία χρόνια.
Για πολλούς αιτούντες άσυλο που αναζητούν καταφύγιο στην Ευρώπη, αποτελεί το μόνο αξιόπιστο σύστημα για την πραγματοποίηση πληρωμών, καθώς προσφέρει προστασία αφενός από πιθανή εξαπάτησή τους από τους διακινητές, αφετέρου από την καταλήστευση από κακοποιούς ή συνοριοφύλακες κατά τη διάρκεια της διαδρομής.
«Κανείς δεν κουβαλάει μεγάλα χρηματικά ποσά στις μέρες μας», εξηγεί ένας μεσάζων που συνδέει μετανάστες και διακινητές από το ταξιδιωτικό του γραφείο στο κέντρο της Ράνια, στο ιρακινό Κουρδιστάν. «Είναι μια υπηρεσία… Η καλύτερη, ώστε [να διασφαλιστεί] τουλάχιστον ότι οι άνθρωποι δεν θα εξαπατηθούν».
Ο ίδιος είχε ταξιδέψει παράτυπα στη Δανία το 2005. Πέρασε ορισμένα χρόνια εκεί, ώσπου αποφάσισε να επιστρέψει στην πατρίδα του, και άρχισε να συμμετέχει στην επικερδή δραστηριότητα της διακίνησης ανθρώπων.
Η αύξηση των επαναπροωθήσεων, σε διάφορα συνοριακά περάσματα του ταξιδιού, έχει καταστήσει ακόμη πιο σημαντικό τον ρόλο των μεσαζόντων. Με τη διέλευση των συνόρων να καθίσταται όλο και πιο δύσκολη, οι μεσάζοντες των χαβάλα παρέχουν ουσιαστική ασφάλεια, καθώς υπόσχονται να μην πληρώσουν τον διακινητή μέχρι οι «πελάτες» να φθάσουν στον προορισμό τους.
Σύμφωνα με τον Güran, οι περισσότεροι μεσάζοντες ανήκουν στην ίδια κοινότητα με τους πελάτες τους, οι οποίοι «θέλουν συνήθως να πάνε σε άτομο της εθνικότητάς τους, ακόμη και στη γενέτειρά τους, αν είναι δυνατόν. Και πάντα εκφράζουν δυσπιστία απέναντι σε μεσάζοντες από άλλες χώρες».
Το χαβάλα χαρακτηρίζεται ενίοτε ως ένα «σκιώδες τραπεζικό σύστημα». Αλλά σύμφωνα με τον Güran, αυτό εξαρτάται από το πώς εκλαμβάνουν το σύστημα οι κυβερνητικές και δικαστικές Αρχές.
«Καταλαβαίνω ότι οι κυβερνήσεις ανησυχούν για τα μη εγγεγραμμένα άτομα που πραγματοποιούν μεταφορές χρημάτων, επειδή αυτό δεν ταιριάζει με τα σημερινά παραδείγματα ασφαλείας της επιτήρησης και επειδή δεν είναι σε θέση να εντοπίσουν αυτές τις μεταφορές, οι οποίες μπορεί να φτάσουν σε σημαντικά ποσά», δήλωσε.
«Ωστόσο, σε πολλά πλαίσια είναι το μόνο σύστημα που οι άνθρωποι γνωρίζουν, επειδή δεν υπάρχει άλλος τρόπος να πληρώσουν προμηθευτές ή να χρηματοδοτήσουν οποιαδήποτε επιχείρηση», πρόσθεσε.
