Ακρίβεια χωρίς αντίπαλο: Πώς Ευρώπη και Βαλκάνια αναζητούν αντίβαρα στο ολιγοπώλιο τροφίμων
Η ακρίβεια παραμένει το υπ’ αριθμόν ένα πρόβλημα για τα ελληνικά νοικοκυριά, με τις τιμές τροφίμων να αυξάνονται πολύ ταχύτερα από τα εισοδήματα. Από το 2008 έως το 2024, το διαθέσιμο εισόδημα στην Ελλάδα αυξήθηκε μόλις 5%, ενώ ο πληθωρισμός τροφίμων εκτοξεύτηκε κατά 42%. Την ίδια περίοδο στην Ε.Ε. τα εισοδήματα αυξήθηκαν κατά 55% και οι τιμές τροφίμων κατά 59%. Η χώρα μας, χωρίς οριζόντια μείωση ΦΠΑ και με παραπλανητικές προσφορές στα ράφια, απομακρύνεται ακόμη περισσότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Την ώρα που η Ελλάδα περιορίζεται σε αποσπασματικές παρεμβάσεις, αρκετές ευρωπαϊκές χώρες –κυρίως οι φτωχότερες– εξετάζουν πιο ριζοσπαστικές λύσεις απέναντι στο ολιγοπώλιο των τροφίμων. Στη Βουλγαρία, το κοινοβούλιο ενέκρινε τη δημιουργία κρατικής αλυσίδας σούπερ μάρκετ με σταθερό περιθώριο κέρδους 10%. Το πρώτο κατάστημα «Magazin za horata» άνοιξε τον Δεκέμβριο του 2025, ενώ το πιλοτικό πρόγραμμα λειτουργεί ήδη σε 70 σημεία, με στόχο την πανεθνική κάλυψη έως το 2026. Παρά τις αντιδράσεις φιλελεύθερων οικονομολόγων, η κυβέρνηση επιμένει ότι η χαμηλή τιμολόγηση επιτυγχάνεται μέσω συνεργασιών με παραγωγούς και βελτιστοποιημένου μοντέλου λειτουργίας.
Στη Ρουμανία, το φιλόδοξο σχέδιο της κρατικής εταιρείας Unirea –που στόχευε στη σύνδεση μικρών αγροτών με την αγορά μέσω κέντρων συλλογής και καταστημάτων– κατέρρευσε λόγω κακοδιαχείρισης και σκανδάλων. Παρά τις σωστές προθέσεις, η εκτέλεση ήταν καταστροφική: τα καταστήματα έκλεισαν, η εταιρεία έμεινε με δύο υπαλλήλους και η εισαγγελία διερευνά απάτες εκατομμυρίων ευρώ.
Στην Ισπανία, η πρόταση των Podemos για μια δημόσια αλυσίδα «Δίκαιες Τιμές» με 1.000 καταστήματα και στόχο το 15% της αγοράς δεν προχώρησε, καθώς απορρίφθηκε από τους Σοσιαλιστές και τον λιανεμπορικό κλάδο. Η κυβέρνηση επέλεξε ηπιότερα μέτρα, όπως μείωση ΦΠΑ και ενισχύσεις παραγωγών, αντί για κρατικό δίκτυο.
Στην Πολωνία, η ιδέα κρατικοποίησης αλυσίδων επανέρχεται περιοδικά. Το 2025 προτάθηκε ακόμη και η εξαγορά της Carrefour από κρατική εταιρεία, με στόχο τη σύνδεση αγροτών και λιανεμπορίου. Ωστόσο, το κόστος των 8 δισ. ζλότι και η ανάγκη τεράστιας κεφαλαιοποίησης καθιστούν το σχέδιο αβέβαιο.
Την ίδια στιγμή, αναπτύσσονται εναλλακτικά μοντέλα από τα κάτω. Το συνεταιριστικό σούπερ μάρκετ SuperCoop στο Βερολίνο, που λειτουργεί από το 2021, αποτελεί παράδειγμα συλλογικής οργάνωσης καταναλωτών. Με πάνω από 4.000 προϊόντα και συμμετοχή μελών στη λειτουργία του, δείχνει ότι η κοινότητα μπορεί να δημιουργήσει δίκτυα τροφίμων με διαφάνεια, χαμηλότερες τιμές και στήριξη τοπικών παραγωγών.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία αποκαλύπτει ότι, απέναντι στην ακρίβεια, οι λύσεις δεν είναι μονοδιάστατες. Από κρατικά ράφια μέχρι συνεταιριστικά εγχειρήματα, οι χώρες αναζητούν τρόπους να σπάσουν την ισχύ των ολιγοπωλίων και να προσφέρουν προσιτή τροφή στους πολίτες τους – μια συζήτηση που στην Ελλάδα δεν έχει καν ξεκινήσει.
