Τέμπη, Νόβι Σαντ, ελπίδα και πίστη!
Της Ευδοκίας Τσαγκλή (Επιζήσασα Τεμπών, Δημοσιογράφος, Επικοινωνιολόγος)
Στις 28 Φεβρουαρίου 2025, Σέρβοι φοιτητές περπάτησαν από τη Φιλοσοφική Σχολή του Βελιγραδίου ως την ελληνική πρεσβεία και, στις 11:52, την ώρα που είχε πέσει το στέγαστρο στον σταθμό του Νόβι Σαντ, κράτησαν σιγή για τους 16 δικούς τους νεκρούς και τους 57 δικούς μας. Εκείνη την ημέρα ο πόνος δύο ορθόδοξων λαών είχε την ίδια ώρα.
Είκοσι μήνες μετά, οι δρόμοι έχουν διαχωριστεί. Αυτή την Κυριακή (25 Οκτωβρίου) το κίνημα που γεννήθηκε από το Νόβι Σαντ διεκδικεί την εξουσία στις σερβικές εκλογές, την ίδια ώρα που στην Ελλάδα ένα κόμμα γεννημένο από τα Τέμπη έχει πέσει, μέσα σε λίγους μήνες, στο 3–5%. Το κίνημα όμως δεν απέτυχε· απέτυχε ένα σχήμα. Συγκρίνοντας τις δύο χώρες, βλέπουμε από τη μεριά μας έναν λαό απογοητευμένο και απελπισμένο. Ας αναλύσουμε μαζί την πορεία των εξελίξεων, τα πώς και τα γιατί, αναζητώντας τη χαμένη ελπίδα του Έλληνα, η οποία μπορεί να σιγοκαίει, μα είναι εδώ.
Η ίδια πληγή
Ως ένα σημείο οι δύο ιστορίες ταυτίζονται: σιδηρόδρομος του κράτους, νέοι νεκροί, διαφθορά και συγκάλυψη. Στο Νόβι Σαντ ο σταθμός μόλις είχε ανακαινιστεί βάσει μιας συμφωνίας με την Κίνα, οι όροι της οποίας έμειναν κρυφοί. Στα Τέμπη ο χώρος του εγκλήματος μπαζώθηκε μέσα σε λίγες μέρες, θάβοντας μαζί του και την αλήθεια. Παρότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία βρήκε επτά παράνομες παρατάσεις στη σύμβαση 717, το έργο που θα έκανε ασφαλές το δίκτυο, η κοινοβουλευτική πλειοψηφία περιόρισε την ευθύνη των πολιτικών σε ένα πλημμέλημα.
Και στις δύο χώρες οι κυβερνήσεις εκείνης της νύχτας έμειναν στη θέση τους, σε αντίθεση με τους πολίτες που ξεσηκώθηκαν και βγήκαν στους δρόμους.
Ίδιο ήταν και το μέγεθος. Η 28η Φεβρουαρίου 2025 καταγράφηκε ως μία από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις στην ιστορία της Ελλάδας. Την ίδια περίοδο, στις 15 Μαρτίου 2025 πάνω από 300.000 άνθρωποι πλημμύρισαν το Βελιγράδι. Ίδιο και το αίτημα, δικαιοσύνη απέναντι σε μια διαφθορά που σκοτώνει.
Πίστις: σε ποιον πιστέψαμε
Οι Σέρβοι πίστεψαν στην ενότητα, εμείς σε ένα πρόσωπο, και εκεί βρίσκεται η βαθύτερη διαφορά.
«Μὴ πεποίθατε ἐπ᾿ ἄρχοντας, ἐπὶ υἱοὺς ἀνθρώπων, οἷς οὐκ ἔστι σωτηρία.» (Ψαλμός 145)
Οι Σέρβοι φοιτητές οργανώθηκαν σε συνελεύσεις σχολών, τα plenums, σχεδιασμένες ώστε να μην αναδεικνύεται αρχηγός. Κάθε φοιτητής μιλούσε και ψήφιζε· η διαδικασία, αργή κατά την ομολογία των ίδιων, τους κράτησε ωστόσο ενωμένους. Η δύναμη δεν στεκόταν μπροστά τους, αλλά ανάμεσά τους.
Στην Ελλάδα το πλήθος, εξίσου μεγάλο, δεν απέκτησε ποτέ σώμα, κι έτσι το κενό το γέμισε ένα πρόσωπο. Η Μαρία Καρυστιανού διέθετε κάτι που κανένα κόμμα δεν είχε, τον πόνο μιας μάνας στο βλέμμα και μια ρητορεία που μιλούσε στην καρδιά. Η ίδια είχε δηλώσει ότι η λέξη «κόμμα» και το όνομά της δεν είναι συμβατά.
Ελπίδα και απελπισία: μια προσωπική μαρτυρία
Κάποιοι από εμάς, άνθρωποι των Τεμπών, γνωρίζαμε την αλήθεια νωρίτερα και σταματήσαμε τη στήριξή μας πολύ πριν μιλήσουν οι δημοσκοπήσεις. Το γράφω σε πρώτο πρόσωπο καθώς το έχω ζήσει.
Εξαρχής δεν υπήρχε ούτε ομαδικότητα ούτε δημοκρατία. Ο Σύλλογος των Τεμπών δεν δεχόταν τραυματίες. Πολλοί από εμάς που στηρίζαμε, δεν δεχτήκαμε καμία στήριξη, αντίθετα, κάποιοι λάβαμε εξώδικα, μηνύσεις και απειλές για αγωγές. Η εικόνα της Καρυστιανού ήταν πονεμένη, όμορφη, σαγηνευτική, με ωραίο λόγο. Ό,τι όμως υπήρχε από κάτω αναδείχθηκε με τον χρόνο, και μάλιστα δημόσια.
Την 1η Απριλίου 2026, στα γενέθλια της Μάρθης, ανακοίνωσε το κόμμα με το σύνθημα «Ξεκινάμε για την Ελπίδα». Μέχρι το καλοκαίρι 22 πρώην στελέχη, ανάμεσά τους ο εκπρόσωπος Τύπου Θανάσης Αυγερινός και η Κατερίνα Μουτσάτσου, είχαν καταγγείλει συγκεντρωτικό μοντέλο αποφάσεων από λίγα πρόσωπα και έλλειψη διαφάνειας· ακόμη και οι δύο παρουσιαστές της ιδρυτικής εκδήλωσης βρίσκονταν πια εκτός. Η δυνητική ψήφος ξεκίνησε τεράστια, 30,5% στη Marc και 29% στη Metron. Μετά την ίδρυση η πορεία υπήρξε μόνο καθοδική, με τη Metron να καταγράφει το κόμμα στο 10,4% στις αρχές του καλοκαιριού, στο 7,5% τον Ιούλιο και στο 4,4% στις 24 Σεπτεμβρίου. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις το τοποθετούν μεταξύ 3% και 5%, και η Metron στην 8η θέση.
Στο μεταξύ ανοίχτηκαν μέτωπα άσχετα με τα Τέμπη. Οι αμβλώσεις έγιναν θέμα «δημόσιας διαβούλευσης», ο όρος «γυναικοκτονία» χαρακτηρίστηκε φυλετική διάκριση, και ακολούθησαν ο βιοσυντονισμός, η «κβαντική ιατρική» και οι κατηγορίες για «εθνική προδοσία» κατά του πρωθυπουργού, επειδή δεν άσκησε βέτο στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ. Κερασάκι στην πικρή τούρτα, η γκαρσονιέρα που αγόρασε από πλειστηριασμό μια εταιρεία με διαχειρίστρια την ίδια, σε ένα κόμμα που είχε βάλει τους πλειστηριασμούς στον πυρήνα της διακήρυξής του. Η ίδια το απέδωσε σε μεμονωμένη κίνηση του πρώην συντρόφου της.
Η λειτουργία του κόμματος θύμιζε περισσότερο προσκύνημα. Οι υποστηρικτές κλήθηκαν να υπογράψουν πριν δουν τη Διακήρυξη και το Καταστατικό, κι ένας από αυτούς δήλωσε δημόσια ότι είχε δώσει «λευκή επιταγή» στην «αυριανή μας πρωθυπουργό». Η ίδια, έχοντας μιλήσει για αυτοδυναμία, λίγες μέρες αργότερα μιλούσε για φυγή από τη χώρα, αν το κόμμα δεν έμπαινε στη Βουλή.
Το βαρύτερο όλων, κατά την προσωπική μου άποψη, σχετίζεται με τον ίδιο τον χώρο των Τεμπών. Τον Ιανουάριο του 2026 το ΔΣ του Συλλόγου τής ζήτησε να παραιτηθεί, δηλώνοντας ότι ο Σύλλογος δεν θα γίνει όχημα για προσωπικές φιλοδοξίες, ενώ πέντε μέλη του δεν υπέγραψαν τις οικονομικές καταστάσεις, θεωρώντας ότι έγιναν δαπάνες εκτός σκοπού. Εκείνη αποχώρησε γράφοντας ότι ως τότε σιωπούσε για τα οικονομικά του Συλλόγου «για να μην εκθέσει» τα μέλη του. Με άλλα λόγια, η ίδια συγκάλυπτε για να μην τους εκθέσει. Μια σκιά πάνω στους συγγενείς των θυμάτων, που ούτε η κυβέρνηση δεν είχε ρίξει, έπεσε από την ίδια τη «μάνα των Τεμπών».
Η ίδια απαντά ότι το κόμμα δεν έχει ιεραρχία και ότι τις αποχωρήσεις τις υποκίνησαν όσοι θέλουν να το διασπάσουν. Η μαρτυρία όμως των ανθρώπων που έφυγαν συμπίπτει με όσα ξέραμε εμείς από την πρώτη μέρα.
Αυτό που ζήσαμε λέγεται μεσσιανισμός, ένα πρόσωπο που θα μας έσωζε και γύρω του μια αυλή. Είναι η πιο ύπουλη μορφή απελπισίας, μεταμφιεσμένη σε ελπίδα. «Ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει», γράφει ο Παύλος· η ελπίδα δεν ντροπιάζει, στηριγμένη στον Θεό κι όχι σε άνθρωπο. Στην Ελλάδα, λοιπόν, δεν διαψεύστηκε η ελπίδα, αλλά μια προσδοκία από έναν άνθρωπο.
Η εκκλησία του δρόμου
Οι Σέρβοι φοιτητές έκαναν πράξη μια λέξη δική μας. Πριν γίνει ο τόπος των πιστών, η ἐκκλησία ήταν η συνέλευση των πολιτών, όσων καλούνταν έξω για να αποφασίσουν μαζί.
Και το έκαναν χωρίς την άδεια της ιεραρχίας. Ο πατριάρχης Πορφύριος, θεωρούμενος κοντά στον Βούτσιτς, τους κάλεσε να γυρίσουν στις αίθουσες. Οι φοιτητές της Θεολογικής ψήφισαν να συνεχίσουν τον αποκλεισμό, μολονότι τους απειλούσαν ότι θα χάσουν την ευλογία για την ιεροσύνη. Στη Νις χτύπησαν οι καμπάνες και ο ιερέας βγήκε να τους υποδεχτεί. Στις 27 Ιανουαρίου 2026, ανήμερα του Αγίου Σάββα, φτάνοντας στον ναό του με ψωμί και σιτάρι, βρήκαν τις πόρτες κλειστές και έκοψαν τον άρτο στο προαύλιο. Μια κοινότητα που κόβει τον άρτο έξω από κλειστές πόρτες δεν έχασε την πίστη της, απλώς δεν περιμένει άδεια για να είναι σώμα.
Μπροστά από τις πορείες τους πρωτοστατούσε ένας μεγάλος σταυρός. Όταν ο Σταυρός προπορεύεται, κανείς δεν χρειάζεται να γίνει αρχηγός, γιατί η θέση του σωτήρα είναι ήδη πιασμένη από Εκείνον που δεν απογοητεύει. Για τους Σέρβους φοιτητές η πίστη στον Θεό ήταν αυτό που τους κρατούσε όρθιους όταν η εξουσία απειλούσε και οι μήνες περνούσαν χωρίς δικαίωση. Ο Σταυρός δεν υπόσχεται εύκολη νίκη, βεβαιώνει όμως ότι ο πόνος δεν είναι το τέλος, και μόνο όποιος το πιστεύει αυτό μπορεί να αντέξει τόσους μήνες στον δρόμο χωρίς να ζητήσει από έναν θνητό να τον σώσει.
Τρεις αρετές, σχεδόν ασκητικές, έκαναν το κίνημα εκλογική δύναμη. Πειθαρχία: δεν άγγιξαν ποτέ τα γεωπολιτικά, κράτησαν ένα δίλημμα, «Σερβία ή Μαφία». Ταπείνωση: η λίστα των 250 συντέθηκε με δικαίωμα βέτο κάθε σχολής, και μεγάλο μέρος της αντιπολίτευσης αποσύρθηκε για να μη διασπάσει την ψήφο. Υπομονή: 24 μήνες, και τις τελευταίες μέρες περπάτησαν από όλη τη χώρα ως το Βελιγράδι.
Αγάπη και ανάμνηση
Το κίνημα των Τεμπών δεν πέθανε, γιατί δεν ήταν ποτέ ιδιοκτησία κανενός.
«Νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα· μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη.» (Α΄ Κορ. 13:13)
Η πίστη σε ένα πρόσωπο μπορεί να ραγίσει και η ελπίδα σε ένα κόμμα να διαψευστεί· η αγάπη όμως για τα παιδιά που δεν έφτασαν ποτέ στη Θεσσαλονίκη μένει, η μεγαλύτερη από τις τρεις. Έχει και μορφή, την ανάμνηση. Στη Λειτουργία η ανάμνηση δεν είναι συναίσθημα αλλά πράξη, κι έτσι ο ελληνικός λαός γράφει ξανά και ξανά τα 57 ονόματα με κόκκινη μπογιά έξω από τη Βουλή. Στην τρίτη επέτειο έγιναν περίπου 90 συγκεντρώσεις, με κάλεσμα των οικογενειών και όχι κόμματος. Στις 23 Μαρτίου 2026 ξεκίνησε στη Λάρισα η δίκη με 36 κατηγορουμένους και κανένα πολιτικό πρόσωπο· ο πρώην υπουργός Κ. Αχ. Καραμανλής παραπέμφθηκε χωριστά στο Δικαστικό Συμβούλιο, και μόνο για πλημμέλημα.
Το έγκλημα των Τεμπών συνέβη την Καθαρή Εβδομάδα, και την Κυριακή της Ορθοδοξίας του 2023 η Ιερά Σύνοδος όρισε μνημόσυνο σε όλους τους ναούς της χώρας. Η Σαρακοστή είναι πορεία, όχι στιγμή· κανείς δεν την κρίνει στην τρίτη της μέρα. Κάπως έτσι και το κίνημα των Τεμπών διανύει τη δική του μακρά Σαρακοστή.
Πίστη και απιστία
Οι Σέρβοι περπάτησαν πίσω από έναν σταυρό· εμείς, ξεκινώντας από την ίδια ορθόδοξη ρίζα, έχουμε γίνει στην ουσία ένας λαός άπιστος. Όχι επειδή άδειασαν οι ναοί, αλλά επειδή πάψαμε να πιστεύουμε σε οτιδήποτε μεγαλύτερο από το συμφέρον της στιγμής, και όταν η πίστη αποσύρεται από μια κοινωνία, τη θέση της την παίρνει η απιστία με όλες τις σημασίες της λέξης. Η ελληνική γλώσσα, με μια σοφία που ελάχιστες γλώσσες έχουν (αν όχι καμία), ονομάζει «απιστία» και την απώλεια της πίστης και το αδίκημα εκείνου που διαχειρίζεται ξένη περιουσία και την προδίδει. Ένας λαός που δεν πιστεύει ανέχεται κυβερνήσεις που διαπράττουν οικονομική απιστία εις βάρος του, μην έχοντας πια μέτρο για να τις κρίνει. Πριν ακόμη ονομαστούν χριστιανοί, οι πρώτοι πιστοί λέγονταν στις Πράξεις «οἱ τῆς ὁδοῦ», οι άνθρωποι του δρόμου, γιατί η πίστη δεν είναι κάτι που κατέχεις αλλά δρόμος που περπατάς. Αυτό ακριβώς έκαναν οι Σέρβοι φοιτητές, διασχίζοντας τη χώρα τους με τον σταυρό μπροστά. Ο δρόμος αυτός δεν έκλεισε για εμάς, αρκεί να θυμηθούμε. Η αλήθεια άλλωστε, από το στερητικό α και τη λήθη, σημαίνει το να μην ξεχνάς, να θυμάσαι.
Η λέξη ψυχή βγαίνει από το ψύχω, φυσώ. Πριν γίνει οτιδήποτε άλλο, η ψυχή ήταν η ανάσα. «Ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν.»
Στα ηχητικά του 112 επιβάτες φώναζαν ότι δεν έχουν οξυγόνο. Δύο χρόνια μετά, εκατοντάδες χιλιάδες σήκωσαν τη φράση τους σε χαρτόνια, σε αναρτήσεις, στην κοινωνική μας συνείδηση. Η τελευταία τους ανάσα έγινε ανάσα ενός λαού, δοσμένη από στόμα σε στόμα, χωρίς πρόεδρο και χωρίς ποσοστό.
Δεν γράφω αυτές τις γραμμές με τη βεβαιότητα του δικαιωμένου. Ούτε η Σερβία είναι παράδεισος: όσο οι φοιτητές γέμιζαν τους δρόμους, το καθεστώς συνέχιζε να κερδίζει τις δημοτικές εκλογές. Κανείς δεν ξέρει ακόμα αν θα τα καταφέρουν και, αν τα καταφέρουν, πώς θα κυβερνήσουν. Αύριο το βράδυ θα ανακοινωθεί ο νικητής της κάλπης· αν με ρωτάτε όμως, έχουν ήδη νικήσει έναν πόλεμο ψυχής. Και αυτό είναι μια ανάσα για την ανθρωπότητα, μια ανάσα και για εμάς τους γείτονες.
Όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα, μας θύμισαν πως η δύναμη ενός λαού δεν βρίσκεται σε κάποιον που στέκεται μπροστά του, αλλά στο να στέκεται ο ένας δίπλα στον άλλον, με πίστη, σε κάτι μεγαλύτερο. Έτσι κινούνται τα βουνά.
Το κίνημα των Τεμπών έχει 57 ονόματα και τη δική τους τελευταία ανάσα και όσο τη δίνουμε ο ένας στον άλλον, τίποτα δεν έχει τελειώσει.
……………………..
……………………………………..
Από την τραγωδία του Νόβι Σαντ στις κάλπες – Το φοιτητικό κίνημα απέναντι σε ένα σύστημα εξουσίας δεκατεσσάρων ετών, οι αντικρουόμενες δημοσκοπήσεις και ο φόβος μιας αμφισβητούμενης εκλογικής αναμέτρησης
Η Σερβία προσέρχεται την Κυριακή 25 Οκτωβρίου στις κάλπες για μια εκλογική αναμέτρηση που υπερβαίνει τα συνηθισμένα όρια του κομματικού ανταγωνισμού. Δεν πρόκειται απλώς για την ανάδειξη μιας νέας κυβέρνησης. Πρόκειται για μια δοκιμασία του πολιτικού συστήματος που οικοδόμησε ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς και για την πρώτη μεγάλη προσπάθεια ενός κοινωνικού κινήματος να μετατρέψει τη δύναμη των διαδηλώσεων σε κοινοβουλευτική εξουσία.
Από τη μια πλευρά βρίσκεται ο Βούτσιτς, ο πολιτικός που κυριαρχεί στη σερβική σκηνή από το 2012, αρχικά μέσω του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS), στη συνέχεια ως πρωθυπουργός και έπειτα ως πρόεδρος της Δημοκρατίας.
Από την άλλη, ένα φοιτητικό κίνημα που γεννήθηκε μέσα από την οργή για μια πολύνεκρη τραγωδία, απλώθηκε σε ολόκληρη τη χώρα και κατάφερε να κινητοποιήσει πολίτες που είχαν πάψει να εμπιστεύονται τόσο την κυβέρνηση όσο και την παραδοσιακή αντιπολίτευση.
Το αποτέλεσμα παραμένει αβέβαιο. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις διαφωνούν ακόμη και ως προς το ποιος προηγείται, ενώ οι διεθνείς παρατηρητές προειδοποιούν ότι οι συνθήκες διεξαγωγής των εκλογών παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα.
Την Κυριακή δεν θα κριθεί μόνο ποιος θα εξασφαλίσει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Θα κριθεί επίσης αν το αποτέλεσμα θα γίνει αποδεκτό ως αξιόπιστο από μια βαθιά διχασμένη κοινωνία.
Από τις δεκαέξι ζωές του Νόβι Σαντ στη μεγάλη πολιτική αμφισβήτηση
Η αφετηρία της σημερινής αναμέτρησης βρίσκεται στην 1η Νοεμβρίου 2024.
Εκείνη την ημέρα κατέρρευσε το στέγαστρο του σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, προκαλώντας τον θάνατο δεκαέξι ανθρώπων.
Η τραγωδία μετατράπηκε γρήγορα σε πολιτική κρίση. Οι επικριτές της κυβέρνησης συνέδεσαν την κατάρρευση με καταγγελίες για διαφθορά, αδιαφανείς δημόσιες συμβάσεις και ανεπαρκείς ελέγχους σε έργα υποδομής. Οι αρχές αρνήθηκαν τις κατηγορίες, αλλά η κοινωνική δυσπιστία δεν υποχώρησε.
Οι φοιτητές άρχισαν καταλήψεις πανεπιστημιακών σχολών, κινητοποιήσεις και πορείες. Πολύ σύντομα στο πλευρό τους βρέθηκαν καθηγητές, εργαζόμενοι, αγρότες και πολίτες διαφορετικών πολιτικών αντιλήψεων.
Τον Ιανουάριο του 2025 παραιτήθηκε ο τότε πρωθυπουργός Μίλος Βούτσεβιτς. Τον Μάρτιο της ίδιας χρονιάς, το Βελιγράδι γνώρισε μία από τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές συγκεντρώσεις της πρόσφατης ιστορίας του.
Το σύμβολο του κινήματος έγινε μια κόκκινη παλάμη, υπενθύμιση του αίματος των θυμάτων και της ευθύνης που οι διαδηλωτές καταλογίζουν στο σύστημα εξουσίας.
Το ενδιαφέρον είναι ότι οι κινητοποιήσεις δεν εξαφανίστηκαν όταν πέρασε η πρώτη περίοδος οργής. Αντιθέτως, εξελίχθηκαν σε οργανωμένο δίκτυο κοινωνικής δράσης, με συνελεύσεις, τοπικές επιτροπές, εθελοντές και συστηματική παρουσία σε μικρότερες πόλεις και χωριά.
Όπως καταγράφει το Reuters, η δύναμη του κινήματος δεν βασίστηκε μόνο στις εντυπωσιακές συγκεντρώσεις. Στηρίχθηκε σε μια μεθοδική προσπάθεια προσωπικής επικοινωνίας με τους πολίτες, πόρτα πόρτα, και στη διατήρηση μιας συλλογικής ηγεσίας, χωρίς ένα μοναδικό πρόσωπο που θα μπορούσε εύκολα να στοχοποιηθεί.
Αυτό υπήρξε ίσως το σημαντικότερο πολιτικό του επίτευγμα: έδωσε οργανωμένη έκφραση σε μια δυσαρέσκεια που υπήρχε, αλλά δεν έβρισκε πειστική εκπροσώπηση.
Η κίνηση Βούτσιτς: Από την προεδρία ξανά στην πρωθυπουργία
Οι εκλογές της 25ης Οκτωβρίου είναι πρόωρες. Οι επόμενες τακτικές βουλευτικές εκλογές αναμένονταν στα τέλη του 2027.
Ο Βούτσιτς επέλεξε να επισπεύσει την αναμέτρηση και τον Σεπτέμβριο παραιτήθηκε από την προεδρία, πριν από τη λήξη της δεύτερης και τελευταίας συνταγματικά επιτρεπόμενης θητείας του.
Τώρα εμφανίζεται ως επικεφαλής του κυβερνητικού ψηφοδελτίου «Αλεξάνταρ Βούτσιτς – Ενωμένη Σερβία», επιδιώκοντας την επιστροφή στην πρωθυπουργία, την οποία είχε κατέχει από το 2014 έως το 2017.
Η κίνηση αυτή έχει προφανή πολιτική σημασία. Ο Βούτσιτς δεν διεκδικεί απλώς τη συνέχιση της διακυβέρνησης από το κόμμα του. Μετατρέπει την αναμέτρηση σε προσωπική δοκιμασία της πολιτικής του ισχύος.
Το κυβερνών στρατόπεδο προβάλλει τη σταθερότητα, την οικονομική ανάπτυξη, τις επενδύσεις, τα έργα υποδομής και την ικανότητα της Σερβίας να διατηρεί σχέσεις με ανταγωνιστικά διεθνή κέντρα ισχύος.
Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης Βούτσιτς σημειώθηκαν περίοδοι ισχυρής οικονομικής ανάπτυξης και μείωσης της ανεργίας, στοιχεία που δεν μπορούν να αγνοηθούν στην αποτίμηση της εκλογικής του ανθεκτικότητας.
Παράλληλα, η κυβερνητική ρητορική παρουσιάζει τις αντικυβερνητικές κινητοποιήσεις ως παράγοντα αποσταθεροποίησης. Ο ίδιος ο Βούτσιτς έχει κατηγορήσει αντιπάλους του για εξάρτηση από ξένα συμφέροντα, χωρίς να προσκομίσει επαρκή δημόσια τεκμηρίωση για αυτές τις κατηγορίες.
Οι επικριτές του, αντιθέτως, καταγγέλλουν υπερσυγκέντρωση εξουσίας, πολιτικό έλεγχο κρατικών μηχανισμών, πίεση στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης και άνιση πρόσβαση των κομμάτων στους δημόσιους πόρους.
Σε τηλεοπτική του εμφάνιση στις 22 Οκτωβρίου, ο Βούτσιτς δήλωσε ότι, αν χάσει, θα αναγνωρίσει την ήττα. Ταυτόχρονα υποστήριξε ότι, αν κερδίσει, καμία ξένη πρεσβεία δεν θα μπορέσει να του αφαιρέσει τη νίκη.
Οι δηλώσεις αυτές αποτυπώνουν την ιδιαίτερα φορτισμένη ατμόσφαιρα της αναμέτρησης.
Οι φοιτητές μπροστά στο δίλημμα της εξουσίας
Ο βασικός αντίπαλος του κυβερνητικού συνασπισμού είναι η «Φοιτητική Λίστα – Οι Φοιτητές Νικούν» (Studentska lista – Studenti pobeđuju).
Πρόκειται για έναν εκλογικό σχηματισμό με 250 υποψηφίους, ανάμεσά τους πανεπιστημιακούς, γιατρούς, καλλιτέχνες και επαγγελματίες χωρίς προηγούμενη κομματική σταδιοδρομία.
Επικεφαλής του ψηφοδελτίου είναι ο γιατρός Ίλια Σρντάνοβιτς από το Νόβι Σαντ. Αυτό, πάντως, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι θα αναλάβει την πρωθυπουργία σε περίπτωση κυβερνητικής αλλαγής.
Οι βασικοί άξονες του κινήματος είναι η καταπολέμηση της διαφθοράς, η αποκατάσταση του κράτους δικαίου, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και η ανασυγκρότηση των δημόσιων θεσμών.
Αξιοσημείωτο είναι ότι οι φοιτητές έχουν αποφύγει, σε μεγάλο βαθμό, να μετατρέψουν την εκστρατεία τους σε σύγκρουση πάνω στα πιο διχαστικά ζητήματα της σερβικής εξωτερικής πολιτικής.
Το Κόσοβο, η σχέση με τη Ρωσία και η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχουν αποτελέσει τον κεντρικό άξονα της εκλογικής τους επικοινωνίας.
Η επιλογή αυτή επιτρέπει στο κίνημα να συγκεντρώνει υποστηρικτές από διαφορετικούς ιδεολογικούς χώρους. Την ίδια στιγμή δημιουργεί ερωτήματα για το πώς θα μπορούσε να κυβερνήσει μια τόσο ετερογενής συμμαχία.
Οι διαφορές ανάμεσα σε φιλοευρωπαϊκούς μεταρρυθμιστές, συντηρητικούς πατριώτες και πολίτες που ενδιαφέρονται πρωτίστως για τη θεσμική κάθαρση μπορεί να μην εμποδίζουν τη συνύπαρξή τους στην αντιπολίτευση. Στην κυβέρνηση, όμως, θα απαιτούσαν συγκεκριμένες και ενδεχομένως δύσκολες αποφάσεις.
Η παραδοσιακή αντιπολίτευση χάνει την πρωτοκαθεδρία
Μια άλλη σημαντική πλευρά της σερβικής αναμέτρησης είναι η υποχώρηση των παραδοσιακών αντιπολιτευόμενων κομμάτων.
Αρκετά επέλεξαν να μην κατέλθουν αυτόνομα στις εκλογές και να υποστηρίξουν τη φοιτητική λίστα. Άλλα συμμετέχουν, αλλά κινδυνεύουν να μείνουν κάτω από το όριο εισόδου στο Κοινοβούλιο.
Σύμφωνα με την εκλογική επιτροπή, συνολικά δεκαοκτώ ψηφοδέλτια διεκδικούν έδρες. Εννέα από αυτά εκπροσωπούν εθνικές μειονότητες.
Ανάμεσα στους υπόλοιπους σχηματισμούς ξεχωρίζει το Σοσιαλιστικό Κόμμα του Ίβιτσα Ντάτσιτς, το οποίο έχει διαδραματίσει επί χρόνια ρόλο κυβερνητικού εταίρου.
Η σχετική αποδυνάμωση των παλιών κομμάτων δείχνει ότι η αμφισβήτηση του Βούτσιτς δεν συνοδεύεται απαραιτήτως από αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς την καθιερωμένη αντιπολίτευση.
Το φοιτητικό κίνημα φαίνεται να αντλεί πολιτική δύναμη ακριβώς από τη δυνατότητά του να εμφανίζεται ως κάτι διαφορετικό από ολόκληρο το προηγούμενο κομματικό σύστημα.
Οι δημοσκοπήσεις: Δύο διαφορετικές εικόνες της ίδιας χώρας
Η δημοσκοπική εικόνα είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και προβληματικά στοιχεία της αναμέτρησης.
Η έρευνα της New Serbian Political Thought (NSPM), που δημοσιεύθηκε στις 20 Οκτωβρίου, κατέγραψε μεταξύ των εκλογικών προτιμήσεων που παρουσιάστηκαν:
Φοιτητική Λίστα: 44,5%
Συνασπισμός Βούτσιτς: 42,7%
Σοσιαλιστικό Κόμμα: 2,9%
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε τηλεφωνικά σε δείγμα 1.050 ατόμων, από τις 25 Σεπτεμβρίου έως τις 5 Οκτωβρίου. Το 18,3% δεν δήλωσε εκλογική προτίμηση.
Αντίθετα, δημοσκόπηση της Ipsos, που δημοσιεύθηκε το βράδυ της 22ας Οκτωβρίου, έδωσε:
Συνασπισμός Βούτσιτς: 47,4%
Φοιτητική Λίστα: 40%
Σοσιαλιστικό Κόμμα: 3,2%
Η συγκεκριμένη έρευνα έγινε από τις 20 έως τις 22 Οκτωβρίου, σε δείγμα 3.624 ερωτηθέντων, και εκτίμησε συμμετοχή περίπου 64,7%.
Υπάρχει, όμως, μια ουσιαστική πληροφορία που πρέπει να συνοδεύει υποχρεωτικά την παρουσίασή της: η έρευνα της Ipsos παραγγέλθηκε από τον κυβερνητικό εκλογικό συνασπισμό «Ενωμένη Σερβία».
Αυτό δεν ακυρώνει αυτομάτως τα ευρήματά της, αλλά αποτελεί στοιχείο απαραίτητο για την αξιολόγησή τους. Επιπλέον, η Ipsos δεν συμπεριέλαβε στο δείγμα της δικαιούχους ψήφου που ζουν στο Κόσοβο και στο εξωτερικό.
Το Γραφείο Κοινωνικών Ερευνών BIRODI ζήτησε τη δημοσιοποίηση περισσότερων μεθοδολογικών στοιχείων για την τελευταία έρευνα.
Οι δύο μετρήσεις, επομένως, δεν προσφέρουν μια κοινή πρόβλεψη που θα μπορούσε να παρουσιαστεί με βεβαιότητα.
Αποκαλύπτουν κυρίως πόσο δύσκολο είναι να εκτιμηθεί η πραγματική εκλογική δυναμική σε μια κοινωνία έντονης πόλωσης, με αμφισβητούμενες συνθήκες ενημέρωσης και μεγάλη κινητοποίηση πολιτών που στο παρελθόν απείχαν.
Η συμμετοχή και η κινητοποίηση των νέων
Στο ζήτημα της συμμετοχής επικεντρώνονται πολλές από τις αναλύσεις των σερβικών μέσων.
Το φοιτητικό κίνημα επιδιώκει να φέρει στις κάλπες ανθρώπους που είχαν απομακρυνθεί από την πολιτική διαδικασία, ιδίως νέους και πολίτες που δεν πίστευαν ότι η ψήφος τους μπορούσε να αλλάξει κάτι.
Το SNS, από την πλευρά του, διαθέτει οργανωμένο κομματικό δίκτυο, εμπειρία εκλογικής κινητοποίησης και σταθερή εκλογική βάση.
Η εντυπωσιακή παρουσία στους δρόμους δεν μεταφράζεται υποχρεωτικά σε αντίστοιχο ποσοστό στις κάλπες. Ωστόσο, η έκταση της κινητοποίησης είναι δύσκολο να παραβλεφθεί.
Στις 22 Οκτωβρίου, η φοιτητική λίστα πραγματοποίησε την τελική μεγάλη συγκέντρωσή της στην πλατεία Σλάβια του Βελιγραδίου.
Το ανεξάρτητο Αρχείο Δημόσιων Συγκεντρώσεων (Arhiv javnih skupova) εκτίμησε την παρουσία περίπου 150.000 ανθρώπων, βασιζόμενο στην επιφάνεια που κατελάμβανε το πλήθος και στην εκτιμώμενη πυκνότητά του.
Πρόκειται για εκτίμηση του συγκεκριμένου φορέα, όχι για επίσημη καταμέτρηση.
Τις προηγούμενες ημέρες, φοιτητές είχαν φτάσει στο Βελιγράδι πεζοί από διαφορετικές περιοχές της χώρας, αναπαράγοντας την εικόνα ενός κινήματος που επιχειρεί να ενώσει την πρωτεύουσα με την επαρχία.
Το ερώτημα της Κυριακής είναι πόσοι από τους πολίτες που συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις —και πόσοι ακόμη που δεν εμφανίστηκαν ποτέ σε αυτές— θα προσέλθουν τελικά στα εκλογικά τμήματα.
Το πρόβλημα της αξιοπιστίας των εκλογών
Πέρα από τους πολιτικούς συσχετισμούς, το μεγαλύτερο θεσμικό ζήτημα αφορά την αξιοπιστία της εκλογικής διαδικασίας.
Ο ΟΑΣΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση και αντιπροσωπεία της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουν εκφράσει ανησυχίες για την πόλωση, τις καταγγελίες εκφοβισμού, την ασφάλεια δημοσιογράφων και παρατηρητών και την άνιση εκλογική μεταχείριση.
Το Radio Free Europe/Radio Liberty, σε έρευνα που δημοσίευσε στις 23 Οκτωβρίου, εντόπισε περισσότερους από 500.000 εγγεγραμμένους εκλογείς χωρίς πλήρη διεύθυνση κατοικίας στους σχετικούς καταλόγους.
Κατέγραψε επίσης εγγραφές σε δημόσιες δομές και περιπτώσεις διευθύνσεων όπου εμφανίζονται να κατοικούν ασυνήθιστα πολλοί ψηφοφόροι.
Οι διαπιστώσεις αυτές δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για την ποιότητα των εκλογικών καταλόγων. Δεν αποδεικνύουν, από μόνες τους, ότι οι συγκεκριμένες εγγραφές είναι παράνομες ή ότι θα χρησιμοποιηθούν για νοθεία.
Ένα δεύτερο ζήτημα αφορά την ψήφο των Σέρβων του εξωτερικού.
Έρευνα των δημοσιογραφικών οργανισμών KRIK και OCCRP αποκάλυψε ότι σε χώρο συλλόγου Σέρβων στη Βιέννη συγκεντρώνονταν έγγραφα εκλογέων μέσω ανεπίσημου μηχανισμού που, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, εξυπηρετούσε υποστηρικτές του κυβερνώντος κόμματος.
Οι δημοσιογράφοι παρουσίασαν ηχογραφήσεις και ηλεκτρονικά μηνύματα, επισημαίνοντας ότι ο συγκεκριμένος σύλλογος δεν είχε νόμιμη αρμοδιότητα να διεκπεραιώνει αιτήσεις εκλογικής εγγραφής για λογαριασμό των σερβικών αρχών.
Οι ανησυχίες δεν ξεκινούν από το μηδέν. Μετά τις εκλογές του 2023, διεθνείς παρατηρητές είχαν επισημάνει προβλήματα σχετικά με την πίεση στους ψηφοφόρους, την πρόσβαση στα μέσα ενημέρωσης και τη χρήση δημόσιων πόρων στην προεκλογική εκστρατεία.
Η σερβική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι έχει εφαρμόσει τις συστάσεις των παρατηρητών. Ωστόσο, η ενδιάμεση αξιολόγηση του ΟΑΣΕ καταγράφει ότι σημαντικές συστάσεις δεν έχουν υλοποιηθεί πλήρως.
Δεν είναι τυχαίο ότι ομάδα Αμερικανών γερουσιαστών και από τα δύο κόμματα κάλεσε αυτή την εβδομάδα τις σερβικές αρχές να διασφαλίσουν ελεύθερη και ειρηνική ψηφοφορία, προστατεύοντας ψηφοφόρους, δημοσιογράφους και παρατηρητές.
Η διασφάλιση αξιόπιστης καταμέτρησης θα αποτελέσει κρίσιμη δοκιμασία, ιδίως εάν η διαφορά των δύο μεγαλύτερων συνασπισμών αποδειχθεί περιορισμένη.
Οι εκλογές δεν ενδιαφέρουν μόνο τους Σέρβους.
Η Σερβία αποτελεί κομβική χώρα των Δυτικών Βαλκανίων και βρίσκεται εδώ και χρόνια ανάμεσα σε διαφορετικούς γεωπολιτικούς προσανατολισμούς.
Είναι υποψήφια για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά διατηρεί στενές σχέσεις με τη Ρωσία και σημαντική οικονομική συνεργασία με την Κίνα.
Ο Βούτσιτς έχει επενδύσει πολιτικά στη δυνατότητά του να συνομιλεί με όλες αυτές τις πλευρές. Οι επικριτές του θεωρούν ότι αυτή η στρατηγική χρησιμοποιήθηκε και για την αναβολή δύσκολων επιλογών που σχετίζονται με τις ευρωπαϊκές μεταρρυθμίσεις και την εξωτερική πολιτική.
Από την άλλη πλευρά, δεν υπάρχει βεβαιότητα ότι μια νίκη της φοιτητικής λίστας θα οδηγούσε αυτομάτως σε φιλοευρωπαϊκή στροφή.
Ορισμένοι υποψήφιοί της έχουν εκφράσει επιφυλάξεις για συμφωνίες που αφορούν το Κόσοβο και έχουν τεθεί ακόμη και ζητήματα επανεξέτασης της ευρωπαϊκής πορείας μέσω δημοψηφίσματος.
Η εξωτερική πολιτική είναι, επομένως, ένας τομέας όπου η ενότητα του κινήματος θα μπορούσε να δοκιμαστεί σοβαρά.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, πάντως, το άμεσο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κυβερνήσει. Είναι πώς θα αντιμετωπίσει ένα εκλογικό αποτέλεσμα εφόσον αμφισβητηθεί με τεκμηριωμένες καταγγελίες.
Το European Council on Foreign Relations έχει παρουσιάσει διαφορετικά μετεκλογικά ενδεχόμενα, από τον σχηματισμό κυβέρνησης από τον συνασπισμό Βούτσιτς μέχρι μια κυβερνητική αλλαγή ή παρατεταμένο κοινοβουλευτικό αδιέξοδο.
Αυτές είναι αναλυτικές δυνατότητες, όχι προβλέψεις για το αποτέλεσμα.
Τι σημαίνουν οι εκλογές για την Ελλάδα
Η αναμέτρηση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Αθήνα.
Η Ελλάδα διατηρεί παραδοσιακά στενές σχέσεις με τη Σερβία, έχει σημαντική οικονομική παρουσία στη χώρα και υποστηρίζει την ευρωπαϊκή της προοπτική.
Παράλληλα, το ζήτημα του Κοσόβου αποτελεί κρίσιμο στοιχείο των διμερών και περιφερειακών ισορροπιών. Η ελληνική πολιτική στηρίζει τον διάλογο Βελιγραδίου–Πρίστινας και επιδιώκει τη σταθερότητα των Δυτικών Βαλκανίων.
Μια κυβερνητική αλλαγή στο Βελιγράδι θα άνοιγε αναπόφευκτα ένα νέο κεφάλαιο στις διμερείς επαφές. Δεν θα συνεπαγόταν, όμως, αυτομάτως αλλαγή της σερβικής στάσης στα εθνικά και περιφερειακά ζητήματα.
Αντίστοιχα, η παραμονή του σημερινού κυβερνητικού συνασπισμού δεν θα σήμαινε ότι η πολιτική κρίση που έχει διαπεράσει τη σερβική κοινωνία θα είχε ξεπεραστεί.
Για την Ελλάδα, συνεπώς, το σημαντικότερο δεν είναι να προεξοφλήσει τον προσανατολισμό της επόμενης κυβέρνησης, αλλά να παρακολουθήσει αν η Σερβία θα αποκτήσει έναν σταθερό και νομιμοποιημένο πολιτικό συσχετισμό, ικανό να διαχειριστεί τις εσωτερικές της αντιθέσεις.
Το πραγματικό διακύβευμα: Η εξουσία και οι θεσμοί
Υπάρχει ένα χαρακτηριστικό αυτών των εκλογών που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή.
Η πολιτική κυριαρχία του Βούτσιτς επί δεκατέσσερα χρόνια δεν στηρίχθηκε αποκλειστικά στην εκλογική απήχηση ενός κόμματος. Συνδέθηκε και με την ανάπτυξη ενός ισχυρού μηχανισμού πολιτικής επιρροής, τη διαχείριση της δημόσιας εικόνας του ηγέτη και τη συγκέντρωση κρίσιμων αποφάσεων γύρω από την εκτελεστική εξουσία.
Αυτή είναι η εικόνα που περιγράφουν επί χρόνια οργανώσεις παρακολούθησης της δημοκρατίας και επικριτές της κυβέρνησης, ενώ η ίδια απορρίπτει τις κατηγορίες περί συστηματικών καταχρήσεων.
Η ιδιαιτερότητα της φοιτητικής αμφισβήτησης βρίσκεται στο ότι δεν ξεκίνησε με αίτημα την αντικατάσταση ενός πολιτικού προσώπου από κάποιο άλλο.
Ξεκίνησε με αίτημα την απόδοση ευθυνών για τον θάνατο δεκαέξι ανθρώπων.
Στη συνέχεια έθεσε ένα ευρύτερο ερώτημα: Μπορούν οι θεσμοί του κράτους να λειτουργούν ανεξάρτητα από τις ανάγκες της εκάστοτε εξουσίας;
Ακριβώς γι’ αυτό, ακόμη και μια ενδεχόμενη κυβερνητική αλλαγή δεν θα αρκούσε από μόνη της για την εκπλήρωση των στόχων του κινήματος.
Η αποκατάσταση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, η προστασία των δημοσιογράφων, η διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και η αξιόπιστη λειτουργία των ελεγκτικών μηχανισμών αποτελούν διαδικασίες πολύ πιο σύνθετες από μια εκλογική νίκη.
Αντίστοιχα, εάν ο κυβερνητικός συνασπισμός διατηρήσει την πλειοψηφία, θα εξακολουθήσει να αντιμετωπίζει ένα κοινωνικό κίνημα που έχει ήδη αποκτήσει οργανωτική συνοχή και σημαντική δημόσια παρουσία.
Η πολιτική κρίση της Σερβίας δεν είναι βέβαιο ότι θα τελειώσει το βράδυ της Κυριακής, όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα.
Η επόμενη ημέρα μπορεί να αποδειχθεί δυσκολότερη από την εκλογική νύχτα
Την Κυριακή έχουν δικαίωμα ψήφου 6.450.523 εγγεγραμμένοι εκλογείς. Οι κάλπες θα ανοίξουν στις 7 το πρωί και θα κλείσουν στις 8 το βράδυ, τοπική ώρα. Η νέα Βουλή θα έχει 250 έδρες και απαιτούνται τουλάχιστον 126 για την απόλυτη πλειοψηφία.
Συνολικά θα λειτουργήσουν 8.392 εκλογικά τμήματα.
Η διαδικασία παρακολουθείται από διεθνείς αποστολές, μεταξύ των οποίων ο ΟΑΣΕ. Οι πρώτες επίσημες διαπιστώσεις των διεθνών παρατηρητών αναμένονται τη Δευτέρα 26 Οκτωβρίου.
Η εκλογική αναμέτρηση έχει τρεις διακριτές δοκιμασίες.
Η πρώτη είναι η πολιτική: ποιος θα συγκεντρώσει τις ψήφους και τις έδρες που απαιτούνται για να κυβερνήσει.
Η δεύτερη είναι η θεσμική: αν η διαδικασία θα θεωρηθεί ελεύθερη, αξιόπιστη και δίκαιη.
Η τρίτη είναι η κοινωνική: αν οι αντίπαλες πλευρές θα αναγνωρίσουν το αποτέλεσμα και θα διαχειριστούν τη μετεκλογική σύγκρουση μέσα από τους θεσμούς.
Σε μια χώρα με βαθιά πολιτική πόλωση και ισχυρό ιστορικό φορτίο, αυτές οι τρεις δοκιμασίες δεν είναι απαραίτητο να έχουν την ίδια κατάληξη.
Το ουσιαστικό ερώτημα της Κυριακής δεν είναι μόνο αν μπορεί να αλλάξει η κυβέρνηση της Σερβίας. Είναι αν η πολιτική αντιπαράθεση μπορεί να μεταφερθεί από τους δρόμους στους θεσμούς χωρίς να χαθεί η εμπιστοσύνη στην ίδια τη δημοκρατική διαδικασία.
Από αυτή την άποψη, οι σερβικές εκλογές αποτελούν μια αναμέτρηση με σημασία πολύ μεγαλύτερη από τα σύνορα της χώρας.
………………………….
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
