Ούτε τις λίγες δεσμεύσεις τους από τη Συμφωνία των Πρεσπών δεν τηρούν τα Σκόπια…
Η πρόσφατη δήλωση της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στα Σκόπια, ότι «ο μακεδονικός πολιτισμός και η μακεδονική γλώσσα μπορούν να κάνουν πλουσιότερη την Ευρωπαϊκή Ένωση», δεν είναι μια αθώα διπλωματική φιλοφρόνηση. Αποκαλύπτει το βαθύτερο πρόβλημα που δημιούργησε και έκτοτε διευρύνει η Συμφωνία των Πρεσπών: τη σταδιακή μετατροπή ενός σύνθετου γεωγραφικού προσδιορισμού σε συνολική ταυτότητα, η οποία εμφανίζεται πλέον να περιλαμβάνει γλώσσα, πολιτισμό, ιστορικό βάθος και συλλογική κληρονομιά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση όφειλε να είναι θεματοφύλακας της ακρίβειας, του διεθνούς δικαίου και των σχέσεων καλής γειτονίας. Όταν, όμως, η ίδια η Πρόεδρος της Επιτροπής χρησιμοποιεί χωρίς γεωγραφικό ή ιστορικό προσδιορισμό τον όρο “μακεδονικός πολιτισμός”, υπονομεύει τη διάκριση που η Συμφωνία υποτίθεται ότι κατοχυρώνει. Η διατύπωση αυτή δημιουργεί την εντύπωση ότι υπάρχει ένας ενιαίος “μακεδονικός” πολιτισμός, φορέας του οποίου είναι το γειτονικό κράτος. Αυτό ακριβώς δεν προβλέπει ούτε μπορεί να θεμελιώσει η Συμφωνία.
Η νομική ακρίβεια είναι αναγκαία. Το άρθρο 1 καθιέρωσε ως επίσημη ονομασία το “Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας” και ως σύντομη ονομασία το “Βόρεια Μακεδονία”, για όλες τις χρήσεις, στο εξωτερικό και στο εσωτερικό, κατά την αρχή erga omnes. Αναγνώρισε επίσης ιθαγένεια με τη διατύπωση “Macedonian/citizen of the Republic of North Macedonia” και τη γλώσσα ως “Macedonian language”. Η ιθαγένεια, όμως, είναι ο νομικός δεσμός πολίτη και κράτους· δεν ταυτίζεται αυτομάτως με αναγνώριση εθνότητας. Η διάκριση αυτή πρέπει να διατηρείται, επειδή διαφορετικά η πολιτική κριτική αποδυναμώνεται από πραγματολογικές ανακρίβειες. Ταυτόχρονα, το άρθρο 7 ορίζει ότι η γλώσσα και τα άλλα χαρακτηριστικά της Βόρειας Μακεδονίας ανήκουν σε διαφορετικό ιστορικό και πολιτιστικό πλαίσιο και δεν συνδέονται με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, την ιστορία, την κουλτούρα και την κληρονομιά της Ελληνικής Μακεδονίας. Η γλώσσα προσδιορίζεται ως νότια σλαβική. Το άρθρο 8 επιβάλλει τον τερματισμό του “εξαρχαϊσμού” και την αποχή από τη χρήση του Ήλιου της Βεργίνας στους δημόσιους χώρους και στις δημόσιες χρήσεις. Επομένως, η Συμφωνία δεν εκχωρεί στη γειτονική χώρα την αρχαία Μακεδονία, τον Μέγα Αλέξανδρο ή τα σύμβολα της ελληνικής μακεδονικής κληρονομιάς.
Ακριβώς γι’ αυτό η αδιαφοροποίητη ευρωπαϊκή αναφορά σε “μακεδονικό πολιτισμό” είναι θεσμικά προβληματική. Παραλείπει το κρίσιμο “βορειομακεδονικός” ή, ακόμη ακριβέστερα, “πολιτισμός της Βόρειας Μακεδονίας” και μεταφέρει στον δημόσιο λόγο μια ορολογία που η ίδια η Συμφωνία προσπάθησε να περιορίσει. Στις διεθνείς σχέσεις η ορολογία δεν είναι διακοσμητική. Παράγει αναγνωρίσεις, κανονικοποιεί ταυτότητες και, με την επανάληψη, δημιουργεί πολιτικά τετελεσμένα.
