Πώς τα καύσιμα ακριβαίνουν τα πάντα

Του Άγη Βερούτη

Το 1983, επί προεδρίας Ρέιγκαν, ήμουν φοιτητής στις ΗΠΑ, ενώ η Ελλάδα ζούσε τη σοσιαλιστική της ονείρωξη και είχε αρχίσει να πιστεύει ότι τους λογαριασμούς τούς πληρώνει πάντα κάποιος άλλος. Στην τηλεόραση της καφετέριας του πανεπιστημίου παρακολουθούσα τον κακό χαμό που είχε ξεσπάσει σε ολόκληρη τη χώρα για την αύξηση του ομοσπονδιακού φόρου στη βενζίνη κατά 5 σεντς το γαλόνι. Λίγο περισσότερο από ένα σεντ ανά λίτρο.

Ο Ρέιγκαν τελικά δεν έκανε πίσω. Βγήκε ο ίδιος να εξηγήσει στους Αμερικανούς ότι τα τέσσερα σεντς θα πήγαιναν στους δρόμους και το ένα στις δημόσιες μεταφορές, ενώ ο μέσος οδηγός θα πλήρωνε περίπου 30 δολάρια τον χρόνο. Στις 6 Ιανουαρίου 1983 υπέγραψε τον νόμο. Εκείνο που μου έμεινε ήταν πως για πέντε σεντς στο γαλόνι ένας Πρόεδρος των ΗΠΑ αισθάνθηκε υποχρεωμένος να λογοδοτήσει προσωπικά. Η τιμή του καυσίμου στην Αμερική επηρεάζει την ελευθερία μετακίνησης ανθρώπων και εμπορευμάτων. Στην Ελλάδα των 70 λεπτών ΕΦΚ ανά λίτρο και 24% ΦΠΑ, μας αρκεί συνήθως μια ανακοίνωση.

Το πετρέλαιο κίνησης χθες 21 Σεπτεμβρίου το είδα στο Χαλάνδρι €2,159 το λίτρο. Την αμόλυβδη στα €2,195. Στην αντλία η ακρίβεια φαίνεται σαν πρόβλημα του οδηγού. Λίγα χιλιόμετρα αργότερα εμφανίζεται στην τιμή του παιδικού γάλακτος, των φρούτων, του ψυγείου, της θέρμανσης και του κουρέματος. Το κόστος των καυσίμων έχει την κακή συνήθεια να χώνεται παντού και στο τέλος να περιμένει τον καταναλωτή στο ταμείο ακόμα και αν ο ίδιος δεν έχει αυτοκίνητο.

Το εβδομαδιαίο δελτίο πετρελαιοειδών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνει πού πηγαίνουν τα χρήματα. Η αμόλυβδη κόστιζε χωρίς φόρους περίπου €1,025 το λίτρο και με τους φόρους €2,195. Η διαφορά ήταν €1,170, δηλαδή πάνω από το 50% της τελικής τιμής. Στο ντίζελ, από τα €2,16 του λίτρου, τα 86 λεπτά περίπου ήταν οι φόροι.

Ο Ειδικός Φόρος Κατανάλωσης είναι 70 λεπτά το λίτρο στην αμόλυβδη και 41 λεπτά στο πετρέλαιο κίνησης, σύμφωνα με τον Εθνικό Τελωνειακό Κώδικα. Πάνω στην αξία του καυσίμου και στον ΕΦΚ επιβάλλεται ΦΠΑ 24%. Το κράτος φορολογεί και τον φόρο που μόλις επέβαλε. Εξαιρετική ιδέα!

Όταν η τελική τιμή ανεβαίνει κατά 10 λεπτά, τα δύο λεπτά είναι πρόσθετος ΦΠΑ. Ο ΕΦΚ παραμένει σταθερός, ο ΦΠΑ που εισπράττεται ανά λίτρο ανεβαίνει και το υπουργείο εξηγεί ότι φταίνε οι διεθνείς τιμές. Για την αρχική αύξηση πράγματι φταίνε. Το Δημόσιο όμως φτάνει τελευταίο στην παραγωγή και πρώτο στην είσπραξη. Κατόπιν ζητά από την αγορά να δείξει αυτοσυγκράτηση, κατά προτίμηση μπροστά στις κάμερες. Η αυτοσυγκράτηση, άλλωστε, δεν γράφεται στον κρατικό προϋπολογισμό.

Η ΕΛΣΤΑΤ κατέγραψε ότι τα φορτηγά ελληνικής ταξινόμησης μετέφεραν το 2024 σχεδόν 259 εκατομμύρια τόνους αγαθών και πραγματοποίησαν 20,6 δισεκατομμύρια τονοχιλιόμετρα. Οι τόνοι μειώθηκαν κατά 6%, ενώ τα τονοχιλιόμετρα αυξήθηκαν κατά 3%. Κάθε τόνος ταξίδεψε κατά μέσο όρο σχεδόν 10% μακρύτερα. Στα €2,16 το λίτρο, κανένα από αυτά τα χιλιόμετρα δεν ήταν δωρεάν.

Ένα βαρύ φορτηγό που διανύει 100.000 χιλιόμετρα τον χρόνο και καίει 30 λίτρα ανά 100 χιλιόμετρα χρειάζεται περίπου 30.000 λίτρα. Μια καθαρή επιβάρυνση 10 λεπτών ανά λίτρο τού κοστίζει €3.000 τον χρόνο. Σε μια επιχείρηση με 20 φορτηγά γίνονται €60.000. Για λίγο μπορεί να τα πάρει από το περιθώριο κέρδους της. Για πάντα μπορεί να τα πληρώνει μόνο αν σκοπεύει να κλείσει.

Όσο η επιχείρηση μένει ανοιχτή, το κόστος περνά στο κόμιστρο και από εκεί στην επόμενη τιμή. Κάθε φορά που ένας υπουργός απαιτεί από την αγορά να “απορροφήσει” τις αυξήσεις, η αριθμητική παίρνει προσωρινή άδεια. Η περίφημη απορρόφηση είναι απλώς ο χρόνος πριν από τη μετακύλιση. Το κόστος μένει για λίγο στο περιθώριο κέρδους και ύστερα περνά στην τιμή, κόβεται από αλλού ή κατεβάζει τα ρολά της επιχείρησης.

Ο αγρότης πληρώνει καύσιμο για το τρακτέρ, την άντληση, τη συγκομιδή και τη μεταφορά, αν και μέρος του δικαιούται να είναι αφορολόγητο. Τα φρούτα πηγαίνουν στο συσκευαστήριο, στην αποθήκη, στο κέντρο διανομής και στο κατάστημα. Το παιδικό γάλα κουβαλά στην τιμή του την πρώτη ύλη, την επεξεργασία, τη συσκευασία, την ψύξη και τα δρομολόγια. Το ψυγείο και το πλυντήριο χρειάστηκαν πρώτες ύλες, εργοστάσιο, πλοίο, αποθήκη, φορτηγό και παράδοση στο σπίτι. Σε κάθε κρίκο αυτής της αλυσίδας κάποιος γέμισε ρεζερβουάρ και έστειλε τον λογαριασμό στον επόμενο.

Στα βαριά, ογκώδη και φθηνά προϊόντα, η μεταφορά βαραίνει ακόμη περισσότερο την τελική τιμή. Στο νερό, στις πατάτες, στις ζωοτροφές, στα αδρανή υλικά και στο τσιμέντο μεταφέρουμε πολύ βάρος για σχετικά μικρή αξία. Στα ευπαθή τρόφιμα προστίθενται η ψύξη και τα αυστηρά δρομολόγια. Στα νησιά μπαίνει στη μέση το πλοίο και ακολουθεί νέα τοπική διανομή.

Ούτε οι υπηρεσίες γλιτώνουν επειδή δεν παραδίδονται με χαρτοκιβώτιο. Ο υδραυλικός, ο ηλεκτρολόγος, ο συντηρητής ανελκυστήρων και ο διανομέας πρέπει να φτάσουν στον πελάτη τους κάπως. Ο κουρέας πληρώνει το ταξίδι των προϊόντων που χρησιμοποιεί, τη μετακίνηση των εργαζομένων του και το κόστος θέρμανσης ή ψύξης του καταστήματος. Το πετρέλαιο θέρμανσης φτάνει στο σπίτι με βυτιοφόρο, έχοντας ήδη φορτωθεί φόρους και μεταφορικά. Το κόστος του καυσίμου βρίσκεται μέσα στην υπηρεσία ακόμη κι όταν απουσιάζει από την απόδειξη.

Το νοικοκυριό πληρώνει πρώτα τη δική του μετακίνηση. Ένα αυτοκίνητο που κάνει 12.000 χιλιόμετρα τον χρόνο με κατανάλωση 7 λίτρα ανά 100 χιλιόμετρα χρειάζεται 840 λίτρα. Με την τιμή της αμόλυβδης στις 21 Σεπτεμβρίου, η ετήσια δαπάνη ξεπερνάει τα €1.800. Μια αύξηση 20 λεπτών προσθέτει €168 τον χρόνο για ένα αυτοκίνητο και €336 για δύο. Σε περιοχές χωρίς αξιόπιστη δημόσια συγκοινωνία, η διαδρομή προς τη δουλειά ισοδυναμεί με υποχρεωτική αγορά καυσίμου. Ο εργαζόμενος δεν μπορεί να τηλεμεταφερθεί όπως στο Στάρτρεκ, όσο κι αν αυτό θα διευκόλυνε.

Το ίδιο κόστος το πληρώνουμε ξανά στο σούπερ μάρκετ, στην αγορά ηλεκτρικών, στον λογαριασμό της θέρμανσης, στον τεχνίτη και στο κουρείο. Καμία επιχείρηση δεν διαθέτει κρυφό ταμείο για να χρηματοδοτεί επ’ αόριστον αζημίως την ενεργειακή πολιτική μας, τη φορολογία και τις διεθνείς ανατιμήσεις. Άμεσα ή έμμεσα, κάθε βιώσιμη επιχείρηση έχει έναν τελικό χρηματοδότη: τον πελάτη της.

Αν ο πελάτης δεν αντέχει τη νέα τιμή, δεν αγοράζει και περιορίζεται ο τζίρος, κόβονται επενδύσεις, υποχωρεί η ποιότητα και χάνονται θέσεις εργασίας. Αν δεν φτάνουν ούτε αυτά, μετά έρχεται το λουκέτο. Ο καταναλωτής πληρώνει πάλι, αυτή τη φορά με λιγότερες επιλογές και ακριβότερη αγορά.

Η μετακύλιση δεν γίνεται σε όλη την αγορά την ίδια ημέρα. Μεσολαβούν αποθέματα, συμβόλαια, ρήτρες καυσίμου και επιχειρήσεις που αντέχουν λίγο περισσότερο από άλλες. Γι’ αυτό η διεθνής τιμή μπορεί να πέσει αλλά το ράφι να αργήσει να ακολουθήσει. Βοηθά βέβαια και η παλιά ελληνική τέχνη: οι αυξήσεις ανεβαίνουν τρέχοντας και οι μειώσεις κατεβαίνουν έρποντας.

Όλες οι κυβερνήσεις παρουσιάζουν την ακρίβεια των καυσίμων σαν μια δυσάρεστη διεθνή συγκυρία λόγω πολέμων και διεθνών εμπάργκο. Η αρχική αύξηση πράγματι έρχεται απ’ έξω. Τα 70 λεπτά ΕΦΚ και ο ΦΠΑ 24% πάνω στον φόρο όμως μπαίνουν εδώ.

Ξεχνούν πολλοί να αναφέρουν ότι παραπάνω από τη μισή τιμή της αμόλυβδης καταλήγει στο κράτος και ότι ο ΦΠΑ αυξάνει την είσπραξη ανά λίτρο κάθε φορά που ανεβαίνει η τιμή βάσης το πετρελαίου. Ύστερα όλοι αναζητούμε τον κακό κερδοσκόπο στο τελευταίο ράφι της διαδρομής!

Εκεί περιμένει κι αυτός που θα πληρώνει πάντοτε ό,τι αύξηση μάζεψαν όλοι οι προηγούμενοι κρίκοι: ο καταναλωτής.

Την απόδειξη της αντλίας την παίρνει ένας.

Τον λογαριασμό της όμως τον πληρώνουμε όλοι, ξανά και ξανά, με διαφορετικό όνομα.