Η αισχροκέρδεια σαν συντελεστής της ακρίβειας

Του Λέανδρου Ρακιντζή

Στο διαδίκτυο έγινε viral η είδηση, ότι Αμερικανός ναύτης του αεροπλανοφόρου που έπιασε τη Σούδα πλήρωσε για ένα σουβλάκι 17 ευρώ. Δεν γνωρίζω αν είναι αληθινή ή fake η είδηση, αλλά μαζί με άλλα περιστατικά σχετικά με την εστίαση ή ταξιτζήδες που χρέωσαν τεράστια ποσά δυσανάλογα με τη παροχή δείχνει ότι κάποιοι εκμεταλλεύονται τις ευκαιρίες για να αισχροκερδήσουν, όπως στην εποχή της Κατοχής που οι μαυραγορίτες, που φώναζαν “Βάστα Ρόμμελ” για να προλάβουν να ξεπουλήσουν ακριβά τη πραμάτεια τους.

Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις εκείνο που απασχολεί περισσότερο τον απλό πολίτη είναι η ακρίβεια του κόστους ζωής ιδιαίτερα των τροφίμων και των ενοικίων, που από την εποχή πριν τον κορονοϊό μέχρι σήμερα έχει ανεβεί τουλάχιστον κατά 50%. Φυσικά όχι με βάση τα επίσημα στοιχεία και τον τιμάριθμο, γιατί η στατιστική είναι η επιστήμη να βγάζεις ότι αποτέλεσμα θέλεις, αλλά από ιδία γνώση και με σύγκριση με μερικά βασικά είδη και με αύξηση σε μερικά ακόμα περισσότερο χωρίς όμως με αντίστοιχη αύξηση εισοδημάτων ιδίως για αυτούς που έχουν σταθερά εισοδήματα π.χ. τους συνταξιούχους με αποτέλεσμα να δημιουργούνται για κάποιους προβλήματα επιβίωσης. Ήδη με τη κρίση στη Μέση Ανατολή και το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ οι τιμές των υγρών καυσίμων αυξήθηκαν πάνω από 60% και συνεχώς ανεβαίνουν, αλλά κάποιοι κερδοσκόποι πρόλαβαν και αύξησαν τις τιμές πέραν του συντελεστή της ενέργειας. Πολύ ενδιαφέρουσα θα ήταν η δημοσίευση του πίνακα με το ποια είδη και σε τι ποσοστό και σε τι τιμές υπολογίζονται για το σχηματισμό του τιμάριθμού και πώς αντικαθίστανται κάποια είδη με άλλα φθηνότερα.

Σαφώς τα αίτια της αύξησης, όχι μόνο των τιμών των τροφίμων, είναι πολλά και ποικίλα εξωτερικά, γιατί εισάγομε σχεδόν τα πάντα, και εσωτερικά, ένα από αυτά είναι ο πληθωρισμός της απληστίας, όταν κάποιοι κερδοσκόποι σπεύδουν να επωφεληθούν από καταστάσεις, όπως στη παρούσα φάση από την αύξηση των τιμών των καυσίμων, για τον οποίον βασικός συντελεστής είναι η αισχροκέρδεια, που παρατηρείται στην εστίαση, στα τρόφιμα ιδίως στα κηπευτικά, που πωλούνται τουλάχιστον σε τριπλάσια τιμή από τη τιμή παραγωγού.

Φυσικά η διεθνής αύξηση της τιμής των καυσίμων είναι μια ευλογοφανής πρόφαση για την υπερβολική αύξηση των τιμών. Η αύξηση των ενοικίων οφείλεται στη μειωμένη προσφορά ακινήτων για μίσθωση, ενώ υπάρχει τεράστια ποσότητα κενών ακινήτων, που για διαφόρους λόγους δεν προσφέρονται για μίσθωση.

Η κυβέρνηση προσπαθεί να ελέγξει την ακρίβεια με οικονομικές προσφορές για τις ασθενείς τάξεις, ενδεχόμενα να μειώσει τον ΦΠΑ στα καύσιμα, που είναι απλά μερεμέτια, ενώ όπως φαίνεται λόγω εγγενών δυσχερειών και επαρκών μηχανισμών ελέγχου δεν μπορεί να την ελέγξει αποτελεσματικά. Έτσι όμως επαναφέρεται στο προσκήνιο τι είναι αισχροκέρδεια και πως ελέγχεται και τιμωρείται στη χώρα μας. Σαφώς μόνον η εσωτερική αισχροκέρδεια μπορεί μερικά να ελεγχθεί με μέτρα από τη Πολιτεία ή με περιορισμό της ζήτησης από τους καταναλωτές, η διεθνής όμως απαιτεί παγκόσμιο περιορισμό της ζήτησης, που μπορεί να προκαλέσει στασιμοπληθωρισμό, οικονομική κρίση και σπάσιμο της διατροφικής αλυσίδας.

Για τον ορισμό της αισχροκέρδειας και το αξιόποινο της προσφεύγουμε στο άρθρο 405 του παλιού Π.Κ. “Όποιος σχετικά με άλλες δικαιοπραξίες συνομολογεί ή παίρνει για τον εαυτό του ή για τρίτον περιουσιακά ωφελήματα που υπερβαίνουν την αξία της δικής του παροχής τόσο ώστε ανάλογα με τις ειδικές περιστάσεις να βρίσκονται σε προφανή δυσαναλογία προς αυτήν τιμωρείται, αν το πράττει κατά επάγγελμα ή κατά συνήθεια με φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών ή με χρηματική ποινή”. Η χρήσιμη αυτή διάταξη καταργήθηκε δια παραλείψεως με την εισαγωγή του νέου ΠΚ ( ν.4619?2019) και μάλιστα με τρόπο παπατζίδικο, γιατί ο νέος ΠΚ αναφέρει, ότι τα άρθρα 385-406 έχουν μεταφερθεί στο 23ο κεφάλαιο, αν όμως ανατρέξει κάποιος το κεφάλαιο αυτό το άρθρο 405 δεν υπάρχει ούτε επαναφέρθηκε με το ν.5090/2024, που τροποποίησε τον ΠΚ, μολονότι υπήρξαν φωνές για την επαναφορά του, αλλά φαίνεται, ότι επικράτησαν οι αντίθετες ισχυρότερες.

Στη χώρα μας η αισχροκέρδεια προβλέπονταν ως ποινικό αδίκημα από τον Ποινικό Νόμο του 1834, που τροποποιήθηκε με το ν.ΓΩΑΖ/1911 και στη συνέχεια από τον ΠΚ του 1950. Με τη ΠΝΠ/20-3-2020 και το ν.4903/2022 τιμωρείται πλέον με διοικητικό πρόστιμο 5.000-1.000.000 ευρώ η πράξη της “αθέμιτης κερδοφορίας σε περιόδους κρίσεως”, όπως μετονομάστηκε όχι με επιτυχία η αισχροκέρδεια, αλλά στη συνείδηση του λαού και στη καθομιλουμένη οι αισχροκερδείς αποκαλούνται με διάφορα κοσμητικά επίθετα με συνηθέστερο το λαμόγιο. Ο έλεγχος αφορά την αποτίμηση του υπερβολικού κέρδους από τη πώληση οποιουδήποτε προϊόντος ή παροχής ή οποιασδήποτε υπηρεσίας, που είναι απαραίτητη για την υγεία, τη διατροφή, τη μετακίνηση ή την ασφάλεια του καταναλωτή, όταν το περιθώριο του μικτού κέρδους ανά μονάδα υπερβαίνει το αντίστοιχο περιθώριο πριν την 1-9-2021. Ήδη κατόπιν της ενεργειακής κρίσης επιβλήθηκαν σε κάποια πρατήρια καυσίμων πρόστιμα για υπέρβαση του “πλαφόν” κέρδους.

Μετά τον Β΄Π.Π. οι τιμές και η ποιότητα των τροφίμων ελέγχονταν από την Αγορανομία (υπηρεσία της Αστυνομίας) με βάση τον Αγορανομικό Κώδικα, που πρόβλεπε τα αγορανομικά αδικήματα και τις ποινές στις οποίες περιλαμβάνονταν και η αφαίρεση της αδείας λειτουργίας μιας επιχείρησης. Η ποινική δίωξη για αισχροκέρδεια ασκείτο με βάση πορίσματος της Αγορανομικής Επιτροπής, ότι η συγκεκριμένη συναλλαγή περιείχε υπερβολικό κέρδος. Ο υπεύθυνος δικάζονταν από το Αγορανομικό Δικαστήριο κατά τη διαδικασία του αυτοφώρου, που συνήθως ήταν ο αγορανομικά υπεύθυνος της επιχείρησης κοινώς “αυτοφωράκιας”.

Με την είσοδο της χώρας στην Ε.Ε. οι χρήσιμοι αυτοί μηχανισμοί καταργήθηκαν με την επικράτηση του ελεύθερου ανταγωνισμού βάσει του οποίου ρυθμίζονταν οι τιμές με τον μηχανισμό της προσφοράς και ζήτησης, την απαγόρευση της κατάχρησης της δεσπόζουσας θέσης στην αγορά, την εναρμονισμένη πρακτική μεταξύ των επιχειρήσεων κλπ. Ο παραπάνω όμως μηχανισμός δεν λειτουργεί σε περιπτώσεις οικονομικών ή γεωπολιτικών κρίσεων ή ολιγοπωλίου, που συμβαίνει σε δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς.

Η Διυπηρεσιακή Μονάδα Ελέγχου Αγοράς (ΔΙ.ΜΕ.Α.) διεξάγει συστηματικούς ελέγχους στο κύκλωμα καυσίμων τα αποτελέσματα των οποίων ανακοινώνονται χωρίς όμως γνωστοποίηση ονομάτων, εκτός αν επιβλήθηκε με ΥΑ πρόστιμο άνω των 50.000 ευρώ ή είναι υπότροπος. Διαπιστώνονται παραβάσεις κυρίως για πωλήσεις υγρών καυσίμων με μεγαλύτερο από το νόμιμο περιθώριο κέρδους, νοθεία με ανάμειξη ορυκτελαίων και λαθρεμπόριο καυσίμων, που σημαίνει οργανωμένα εγκληματικά κυκλώματα, που όταν εξαρθρώνονται το χώρο τους καταλαμβάνουν άλλα.

Η κοινωνία, η χώρα και σχεδόν όλος ο πλανήτης εξαιτίας της αλλοπρόσαλλης πολιτικής του Τραμπ βρίσκονται αντιμέτωποι παγκοσμίων γεωπολιτικών εξελίξεων, οικονομικών, επισιτιστικών και ενεργειακών κρίσεων, που ξεκίνησαν από τον πόλεμο της Ουκρανίας και τις κυρώσεις στη Ρωσία και επιτάθηκαν με τη κρίση στη Μέση Ανατολή και το κλείσιμο των στενών του Ορμούζ χωρίς προοπτική άμεσης επίλυσης με επιβαρυντικές συνέπειες στις τιμές της ενέργειας και της διατροφικής αλυσίδας. Φαίνεται, ότι για τη χώρα μας το πρόβλημα παρά τη διεθνή αύξηση των τιμών πετρελαίου και καυσίμων είναι ακόμα διαχειρίσιμο. Διεθνώς επικρατεί κύμα ανασφάλειας λόγω ανησυχιών για έλλειψη τροφίμων και τεράστιας αύξησης της τιμής των υγρών καυσίμων, γεγονός που αποτυπώνεται στην ακρίβεια του κόστους ζωής.

Το ζητούμενο πρέπει να είναι η πρόληψη της αισχροκέρδειας και σε κάθε περίπτωση ο αποτελεσματικός από τη Πολιτεία έλεγχος των συνήθων υπόπτων, που στη Κατοχή τους αποκαλούσαν “μαυραγορίτες”. Τώρα όμως λειτουργούν σε άλλα μεγέθη, μεθόδους και σχήματα αθέμιτης κερδοφορίας-αισχροκέρδειας, που η Πολιτεία προσπαθεί να αντιμετωπίσει μόνο με την επιβολή χρηματικών προστίμων, που δεν είναι ικανή να την αποτρέψει, γιατί κανείς δεν φοβάται τα πρόστιμα, που δεν πληρώνονται άμεσα, αλλά βεβαιώνονται και στο τέλος ρυθμίζονται με τα άλλα χρέη της επιχείρησης. Σε μικρές επιχειρήσεις, όπως η εστίαση, συνήθως ο μέσος χρόνος ζωής τους είναι βραχύς και στο τέλος η επιχείρηση κλείνει αφήνοντας αφερέγγυα χρέη. Το μέτρο του σφραγίσματος μιας επιχείρησης κυρίως πρατηρίων καυσίμων είναι αποτελεσματικό, αλλά με προσφυγή κατά της πράξεως αποσφραγίζονται με προσωρινή δικαστική διαταγή.

Κατά καιρούς ανακοινώνονται τα ποσά των προστίμων, που επιβλήθηκαν, αλλά δεν έχουν ανακοινωθεί τα ποσά που εισπράχθηκαν αντίστοιχα, που κατά πληροφορίες ανέρχονται μόνο στο 11% των προστίμων, που έχουν επιβληθεί. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνει τη μη αποτελεσματικότητα της επιβολής προστίμων για την αποτροπή της αισχροκέρδειας.

Πιστεύω, ότι παράλληλα με την επιβολή προστίμων απαιτείται και η ποινική τιμωρία των υπόλογων για αισχροκέρδεια με την εκ νέου θέσπιση του άρθρου 405 παλιού ΠΚ, που θα προβλέπει το κλείσιμο των καταστημάτων τουλάχιστον της εστίασης και καυσίμων με δημοσίευση ονομάτων για τη προστασία των καταναλωτών.

*Αρεοπαγίτης ε.τ.