Κοινοί λογαριασμοί: Η “σιωπηρή” απαλλαγή από τον φόρο κληρονομιάς και τα όρια του συστήματος

Του Νίκου Σιακαντάρη

Οι κοινοί τραπεζικοί λογαριασμοί αποτελούν διαχρονικά ένα κρίσιμο εργαλείο διαχείρισης καταθέσεων, τόσο για πρακτικούς, όσο και για λόγους προγραμματισμού μεταβίβασης περιουσίας. Η φορολογική τους αντιμετώπιση, ιδίως σε περίπτωση θανάτου συνδικαιούχου, έχει απασχολήσει επανειλημμένα τη διοίκηση και τη νομολογία, με το βασικό πλαίσιο να παραμένει σταθερό, αλλά όχι απαλλαγμένο από ερμηνευτικές εντάσεις.

Βάσει του ν. 5638/1932, όταν ένας λογαριασμός τηρείται “εις ολόκληρον” και περιλαμβάνει τον όρο ότι, σε περίπτωση θανάτου ενός συνδικαιούχου, το υπόλοιπο περιέρχεται αυτοδικαίως στους λοιπούς, τα σχετικά ποσά δεν εντάσσονται στην κληρονομιαία περιουσία. Κατά συνέπεια, δεν υπόκεινται σε φόρο κληρονομιάς και δεν δηλώνονται στη σχετική δήλωση. Η μεταβίβαση επέρχεται αυτοδίκαια, χωρίς αποδοχή κληρονομιάς ή συμβολαιογραφική πράξη, και ανεξαρτήτως του βαθμού συγγένειας μεταξύ των συνδικαιούχων.

Κρίσιμος ο ειδικός όρος

Η πρόσφατη διοικητική πρακτική επιβεβαιώνει ότι το κρίσιμο στοιχείο είναι η ύπαρξη του ειδικού όρου στον λογαριασμό. Εφόσον αυτός υπάρχει, το τραπεζικό υπόλοιπο αποσυνδέεται από την κληρονομική διαδοχή και αντιμετωπίζεται ως δικαίωμα των επιζώντων συνδικαιούχων ήδη από τον χρόνο δημιουργίας του λογαριασμού και όχι των νόμιμων κληρονόμων του θανόντα.

Οι κοινοί λογαριασμοί της αλλοδαπής

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αντιμετώπιση των κοινών λογαριασμών, που τηρούνται στην αλλοδαπή. Η φορολογική διοίκηση δέχεται ότι η ίδια αρχή μπορεί να εφαρμοστεί και σε αυτούς, υπό την προϋπόθεση ότι αποδεικνύεται η ύπαρξη αντίστοιχου μηχανισμού “δικαιώματος επιζώντος” (right of survivorship), σύμφωνα με το εφαρμοστέο δίκαιο.

Στην πράξη, απαιτείται τεκμηρίωση των όρων λειτουργίας του λογαριασμού και του νομικού πλαισίου, που τον διέπει, και η δυνατότα του αλλοδαπού τραπεζικού ιδρύματος να ενσωματώσει στη σύμβαση με τους δικαιούχους του λογαριασμού τον όρο, που προβλέπει το ελληνικό φορολογικό δίκαιο. Σε αντίθετη περίπτωση, δεν αποκλείεται το ποσό να θεωρηθεί μέρος της κληρονομίας και να φορολογηθεί.

Η φορολογική ουδετερότητα δεν είναι απόλυτη

Παρά τη σαφή απαλλαγή από τον φόρο κληρονομιάς, η φορολογική ουδετερότητα των κοινών λογαριασμών δεν είναι απόλυτη. Η διοίκηση διατηρεί τη δυνατότητα ελέγχου της προέλευσης των κεφαλαίων, ιδίως στο πλαίσιο ελέγχων περιουσιακής κατάστασης. Επιπλέον, όταν προκύπτει ότι τα χρήματα ανήκαν αποκλειστικά στον θανόντα και η προσθήκη συνδικαιούχου έγινε με μόνο σκοπό τη μεταβίβαση περιουσίας, μπορεί να τεθεί ζήτημα έμμεσης δωρεάς, με τις αντίστοιχες φορολογικές συνέπειες για τον δωρεοδόχο.

Σε επίπεδο οικονομικής ουσίας, ωστόσο, το ζήτημα αποκτά ευρύτερη διάσταση, καθώς ο κοινός λογαριασμός μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός μεταφοράς πλούτου, εκτός του πεδίου εφαρμογής της φορολογίας κληρονομιών.

Το όριο μεταξύ νόμιμης χρήσης και φορολογικής στρέβλωσης

Το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά τη νομιμότητα του θεσμού, η οποία είναι δεδομένη, αλλά τα όρια της φορολογικής του ουδετερότητας. Όταν ένα εργαλείο, που θεσπίστηκε για λόγους λειτουργικότητας, καταλήγει να χρησιμοποιείται ως βασικός μηχανισμός αφορολόγητης μεταβίβασης πλούτου, δημιουργείται μια δομική ασυμμετρία: Παρόμοιες οικονομικές καταστάσεις αντιμετωπίζονται διαφορετικά, ανάλογα με τη νομική μορφή, που επιλέγεται.

Σε ένα περιβάλλον εντεινόμενων ελέγχων και αυξημένων απαιτήσεων φορολογικής συμμόρφωσης, η διατήρηση τέτοιων διαφοροποιήσεων θέτει ζήτημα συνοχής του φορολογικού συστήματος. Η ενδεχόμενη αναπροσαρμογή του πλαισίου δεν θα πρέπει να στοχεύει στην κατάργηση της λειτουργικότητας των κοινών λογαριασμών, αλλά στην εξισορρόπηση μεταξύ νομικής μορφής και οικονομικής πραγματικότητας.

Μέχρι τότε, οι κοινοί λογαριασμοί παραμένουν ένα ισχυρό και απολύτως νόμιμο εργαλείο, η χρήση του οποίου απαιτεί όχι μόνο γνώση του πλαισίου αλλά και κατανόηση των ορίων μέσα στα οποία αυτό λειτουργεί.