Του Άγη Βερούτη

Υπήρξαν περίοδοι στην ιστορία όπου ο άνθρωπος πίστεψε ότι είχε φτάσει στα φυσικά όρια της οικονομίας. Εποχές που ήταν κοινός νους και παραδεκτό από όλους ότι η ψύξη εξαρτάται από τον χειμώνα, η μετακίνηση από το άλογο, ο υπολογισμός από το ανθρώπινο χέρι, η επικοινωνία από τον μεσολαβητή και τον ταχυδρόμο. Επάνω σε αυτές τις “βεβαιότητες” χτίστηκαν επαγγέλματα, τεράστιες περιουσίες, ολόκληρα κοινωνικά στρώματα. Και κάθε φορά που μια τεχνολογική τομή μετέτρεπε τη σπανιότητα σε αφθονία, το παλιό οικοδόμημα αναδιατάχθηκε από τα θεμέλιά του. Η σημερινή συγκυρία με την εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης φέρει τα ίδια χαρακτηριστικά, με διαφορά την ταχύτητα και την κλίμακα.

Ο εργάτης πάγου του 19ου αιώνα δεν αποτελούσε περιθωριακή δραστηριότητα. Ο πάγος κοβόταν από παγωμένες λίμνες, αποθηκευόταν σε πριονίδι, και μεταφερόταν σε πόλεις με άμαξες ή με τρένα, με σημαντικές απώλειες. Η ψύξη ήταν εποχική, ακριβή, περιορισμένη και απαραίτητη για την αποθήκευση τροφίμων. Η εμφάνιση του ηλεκτρισμού και η αξιοποίηση του θερμοδυναμικού κύκλου του Ράνκιν μετέτρεψαν το ηλεκτρικό ψυγείο σε καθημερινή συσκευή. Η ψύξη έπαψε να αποτελεί σπάνιο αγαθό. Το οριακό κόστος κατέρρευσε. Η ανάγκη συγκομιδής φυσικού πάγου εξαφανίστηκε. Η οικονομία μετακινήθηκε σε νέο επίπεδο.

Το ίδιο συνέβη με τον αμαξά και τον ιδιοκτήτη σταύλων. Οι πόλεις οργανώνονταν γύρω από το άλογο. Υπήρχε οικονομία ζωοτροφών, καθαρισμού, συντήρησης, πεταλώματος. Η μετακίνηση αποτελούσε βιολογική διαδικασία. Η Νέα Υόρκη στην αρχή του 20ού αιώνα βρισκόταν σε κίνδυνο να γεμίσει τους δρόμους με την κοπριά των αλόγων που έσυραν τις άμαξες. Το αυτοκίνητο πολύ γρήγορα εισήγαγε την μηχανική μεταφορά σε μαζική κλίμακα. Οι αποστάσεις συρρικνώθηκαν, η ταχύτητα αυξήθηκε, η παραγωγικότητα εκτινάχθηκε. Μέσα σε δύο δεκαετίες, μια ολόκληρη υποδομή των μεταφορών με άλογα πέρασε στην ιστορία, και ξεχάστηκε.

Στα λογιστήρια μεγάλων επιχειρήσεων κάποτε εργάζονταν στρατιές ανθρώπινων “υπολογιστών”, με σταθερές θέσεις εργασίας, με γραφεία, με θέρμανση και μεταφορά τους από και προς το γραφείο. Πράξεις, τιμολόγια, ισοζύγια, συμφωνίες, έλεγχοι. Η ηλεκτρονική υπολογιστική ισχύς συμπύκνωσε αυτή τη λειτουργία σε ελάχιστο χρόνο. Η αριθμητική ρουτίνα έπαψε να αποτελεί αυτόνομο επάγγελμα.

Οι τηλεφωνήτριες σε πίνακες συνδέσεων με καλώδια εξασφάλιζαν τη ροή της επικοινωνίας συνδέοντας τον τηλεφωνούντα με τον αποδέκτη του τηλεφωνήματος. Τα αυτόματα τηλεφωνικά κέντρα μετέτρεψαν τη σύνδεση αυτή σε απλή λειτουργία δικτύου. Η μεσολάβηση εξαφανίστηκε. Η επικοινωνία έγινε ακαριαία. Οι τηλεφωνήτριες (operators) εξαφανίστηκαν.

Το πιο εμβληματικό παράδειγμα αποχρηματοποίησης υπηρεσιών το προσφέρει στις μέρες μας η κινητή τηλεφωνία. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ένας διευθύνων σύμβουλος στην Αθήνα με διεθνείς επαφές μπορούσε να πληρώνει €1.500 ευρώ τον μήνα (ή 500.000 δραχμές) για επιχειρηματικό κινητό. Όταν η γραμματέας του έπαιρνε μισθό 200.000 δραχμές καθαρά. Η χρέωση ήταν ανά λεπτό, ανά χώρα, ανά ώρα αιχμής. Η επικοινωνία είχε μετρητή και αναλυτική κατάσταση χρεώσεων. Κάθε απόφαση που έπαιρνε περνούσε από το κόστος της κλήσης για να επικοινωνηθεί στην Αθήνα, στο Βουκουρέστι, στη Σόφια, στο Τελ Αβίβ. Σήμερα, με €20 ευρώ το μήνα, παρέχεται απεριόριστη ομιλία και ανεξάντλητα δεδομένα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Βρετανία και τις ΗΠΑ. Το “λεπτό” έπαψε να αποτελεί οικονομική μονάδα χρέωσης. Η επικοινωνία μετατράπηκε σε βασική μηνιαία συνδρομή. Η χρήση της έγινε αυτονόητη. Η σπανιότητα εξαφανίστηκε. Η αποχρηματοποίηση ολοκληρώθηκε.

Αυτό ακριβώς το μοτίβο επαναλαμβάνεται σήμερα στη γνώση και την οργάνωση, στον προγραμματισμό, στις υπηρεσίες γενικότερα. Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με εκθετική ταχύτητα. Κάθε βελτίωση τροφοδοτεί την επόμενη σαν παλίρροια που ανεβάζει την παραγωγικότητα όλων των εργασιών που αυτή έχει εφαρμογή, όπως τις βάρκες.

Τα δεδομένα αυξάνονται, η υπολογιστική ισχύς πολλαπλασιάζεται, τα ατζεντικά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης προσομοιάζουν την ανθρώπινη σκέψη και ενσωματώνονται σε πραγματικές διαδικασίες σκέψης και εργασίας. Η ανοδική καμπύλη της επιτάχυνσης εφαρμογής της τεχνητής νοημοσύνης σχεδόν εκμηδενίζει το χρόνο προσαρμογής που παλαιότερα θεωρούνταν απαραίτητος. Η νοημοσύνη μετατρέπεται σε commodity, και μάλιστα φτηνό.

Ας πούμε, η παραγωγή ενός νομικού κειμένου για μια υπόθεση, μιας οικονομικής ανάλυσης για μια επιχείρηση, ενός τεχνικού σχεδίου για ένα πρότζεκτ θα απαιτούσε ώρες ή ημέρες εξειδικευμένης ανθρώπινης εργασίας, που κάποιος σπούδαζε χρόνια και δούλευε δεκαετίες για να αποκτήσει την απαραίτητη εμπειρία. Σήμερα, το πρώτο επίπεδο αυτών των εργασιών παράγεται σε δευτερόλεπτα. Η σύνοψη, η ταξινόμηση, η αρχική πρόταση, η τεκμηρίωση, η ανθρώπινη διόρθωση γίνονται όλα με αμεσότητα. Το κόστος της αρχικής παραγωγής μειώνεται δραστικά. Η αξία μετακινείται από την εκτέλεση στην καθοδήγηση, στη στρατηγική κρίση, στη βελτιστοποίηση και στην ευθύνη.

Η σωματοποιημένη τεχνητή νοημοσύνη (τα ανθρωπόμορφα ρομπότ δηλαδή) επιταχύνει ακόμη περισσότερο τη μετάβαση σε οικονομία Αφθονίας, αξιοποιώντας τις υπάρχουσες υποδομές που υπάρχουν για ανθρώπους-εργάτες. Μηχανές-ρομπότ μεταφοράς και τοποθέτησης σε ράφια σε αποθήκες χωρίς ανάγκες φωτισμού, σε 24ωρες γραμμές παραγωγής, σε αυτοματοποιημένα κέντρα διανομής, σε υπηρεσίες φροντίδας ηλικιωμένων. Λειτουργούν με ακρίβεια και σταθερότητα.

Το κόστος ανά μονάδα εργασίας ολοένα θα καταβαραθρώνεται και θα μετατρέπεται σε απλή απόσβεση του αρχικού κεφαλαίου κτήσης των ρομπότ. Μικρές επιχειρήσεις θα ξεκινήσουν να αποκτούν δυνατότητες βιομηχανικής κλίμακας. Δημόσιες υπηρεσίες θα επιταχύνουν την επεξεργασία των αιτημάτων των πολιτών. Η εκπαίδευση θα εξατομικεύεται. Η βασική ιατρική καθοδήγηση διαχέεται ευρύτερα.

Όλη αυτή η συστημική μείωση του κόστους των πάντων, η αποχρηματοποίηση της εργασίας, θα οδηγήσει σε μια νέα πραγματικότητα: την Εποχή της Αφθονίας. Όταν η πληροφορία, η ενέργεια, η βασική παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών αποκτούν χαμηλό οριακό κόστος, η οικονομία μεταβαίνει σε ανώτερο επίπεδο παραγωγικών δυνατοτήτων.

Η μετάβαση αυτή φυσικά θα επηρεάσει την αγορά εργασίας. Όποιες επαναλαμβανόμενες γνωσιακές και φυσικές λειτουργίες θα περιοριστούν. Οι νέοι ρόλοι που θα εμφανιστούν θα περιλαμβάνουν τον σχεδιασμό, την επίβλεψη, την καινοτομία, τη διαχείριση του ρίσκου. Η παραγωγικότητα θα αυξάνεται πολύ ταχύτερα από τη ζήτηση για συγκεκριμένες δραστηριότητες οδηγώντας σε αποχρηματοποίηση όπως περιέγραψα παραπάνω. Η οικονομία όμως χρειάζεται αγοραστική δύναμη για να διατηρεί ισορροπία. Η εκθετική αύξηση παραγωγικότητας θα δημιουργήσει υπεραξία σε πρωτοφανή κλίμακα, αλλά και αναδιάταξη των εισοδημάτων από εργασία.

Η διανομή αυτής της υπεραξίας στην κοινωνία θα αποτελέσει καθοριστικό ζήτημα. Το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα εμφανίζεται ως ο επικρατέστερος μηχανισμός διατήρησης της κοινωνικής σταθερότητας σε περίοδο ταχείας τεχνολογικής επιτάχυνσης.

Ένα βασικό δίχτυ οικονομικής ασφάλειας θα προσφέρει χρόνο προσαρμογής σε εργαζομένους που μετακινούνται από κλάδους που συρρικνώνονται και που ίσως δεν θα ξαναβρούν δουλειά ποτέ. Η αγορά είναι απαραίτητο να διατηρήσει ζωντανή τη ζήτηση. Η κοινωνία να διατηρήσει τη συνοχή της.

Παράλληλα, η Εποχή της Αφθονίας απαιτεί την αποφυγή της υπερσυγκέντρωσης του πλούτου που θα δημιουργηθεί.

Η τεχνολογική υπεραξία σήμερα τείνει να συσσωρεύεται σε όσους ελέγχουν υποδομές, δεδομένα και κεφάλαιο. Πολιτικές ανταγωνισμού, φορολογική ισορροπία, επενδύσεις σε δημόσιες ψηφιακές υποδομές και εκπαίδευση διασφαλίζουν την ευρύτερη διάχυση της αξίας. Όπως και μια ισχυρή μεσαία τάξη θα ενισχύσει τη σταθερότητα και τη δυναμική της κατανάλωσης.

Η ιστορία δείχνει ότι κάθε μετάβαση από τη σπανιότητα στην αφθονία συνοδεύεται από την πολιτισμική άνθηση. Η Αρχαία Αθήνα άνθισε όταν απελευθερώθηκε χρόνος για σκέψη και δημιουργία των πολιτών της. Δημιούργησαν αριστουργήματα παγκόσμιας τέχνης όπως ο Παρθενώνας, τεχνολογία όπως οι τριήρεις, εμπόριο σε ολόκληρο τον τότε γνωστό κόσμο, και διανοητικά επιτεύγματα όπως η φιλοσοφία, η υγεία, ο αθλητισμός, και τελικά το πολίτευμα της δημοκρατίας.

Η σύγχρονη τεχνολογία ήδη προσφέρει δυνατότητα ευρείας αφθονίας χωρίς κατάκτηση και χωρίς καταναγκαστική εργασία, και μελλοντικά θα έχει να προσφέρει ακόμα περισσότερα και σε πιο πολλούς, εφόσον η υπεραξία κατευθυνθεί σε κοινωνική ισορροπία.

Η τεχνητή νοημοσύνη θα μεταβάλλει τα συθέμελα την παραγωγή αξίας.

Η αποχρηματοποίηση θα επεκταθεί από την επικοινωνία στη γνώση και στην παραγωγή βιομηχανικών αγαθών αλλά και υπηρεσιών. Η εκθετική δυναμική θα συνεχίζεται ολοένα επιταχυνόμενη.

Η Εποχή της Αφθονίας διαγράφεται ως μια ρεαλιστική προοπτική της επόμενης δεκαπενταετίας ίσως και εικοσαετίας. Η κοινωνία θα βρει μπροστά της τα μέσα επίτευξης μιας πλατιάς ευημερίας, σε κλίμακα που όλες οι προηγούμενες ανθρώπινες γενιές θεωρούσαν αδιανόητη.

Η καμπή βρίσκεται μπροστά μας. Η παραγωγικότητα επιταχύνεται. Η σπανιότητα υποχωρεί. Η διορατικότητα και η υπεύθυνη πολιτική θα καθορίσουν την ποιότητα της μετάβασης.

Η Εποχή της Αφθονίας που έρχεται συνιστά σε ιστορική ευκαιρία για την διεύρυνση των ευκαιριών της ανθρώπινης ύπαρξης αλλά και την ενίσχυση κοινωνικής συνοχής.

Το ερώτημα είναι, έχουμε την διορατικότητα να εξασφαλίσουμε ότι αυτή η μετάβαση θα ωφελήσει όλους τους ανθρώπους, και δεν θα μεταφραστεί σε καμιά δεκαριά τρισεκατομμυριούχους γεω-επιχειρηματίες της τεχνητής νοημοσύνης, με δισεκατομμύρια ανθρώπους να ζουν στα όρια της επιβίωσης;