Δημογραφικό: Η ωρολογιακή βόμβα της Ελλάδας

δημογραφικο
72 / 100

Δημογραφικό: Συρρίκνωση, γήρανση, μετανάστευση. Τα δημογραφικά δεινά της Ελλάδας χειροτερεύουν κάθε χρόνο και οι ηγέτες της τα γνωρίζουν οδυνηρά. Είναι μια «ωρολογιακή βόμβα», δήλωσε τον Ιούνιο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης. «Ο κίνδυνος είναι άμεσος και σημαντικός».

Σε ομιλία του σε ένα συνέδριο για τη δημογραφία, ο Μητσοτάκης εξήγησε ότι «δεν μιλούσε για απειλή για την εθνική μας ταυτότητα», αλλά μάλλον «μια άμεση υπονόμευση της ικανότητας της χώρας να παράγει πλούτο σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο ώστε να διατηρηθεί με αυτόν τον τρόπο ο ισχυρός ιστός που ενώνει τους πολίτες».

Με άλλα λόγια, κάθε χρόνο που περνάει, η Ελλάδα έχει όλο και λιγότερους ανθρώπους σε ηλικία εργασίας που εργάζονται και πληρώνουν φόρους, αναφέρει το Balkan Insight. Πώς θα συνεχίσουν οι Έλληνες να ζουν ως Ευρωπαίοι μεσαίου εισοδήματος, αν και ένας λαός ήδη αρκετά φτωχός από την κρίση χρέους που ξεκίνησε στην Ελλάδα στα τέλη του 2009, αν είναι ακόμη λιγότεροι που θα πληρώσουν γι’ αυτό;

Προβλήματα απογραφής
Πολλά από τα ζητήματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα, τα μοιράζεται με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ιδιαίτερα με τους βαλκανικούς γείτονές της, την Ιταλία και την Ισπανία. Όμως, εκτός από τις γενικές τάσεις, τα χρόνια δημογραφικά προβλήματα της Ελλάδας είναι αρκετά διακριτά. Ενώ μοιράζεται ορισμένα δημογραφικά χαρακτηριστικά με τις πλουσιότερες χώρες της Δυτικής Ευρώπης, συγκλίνει επίσης ως προς τα χειρότερα προβλήματά της με τα Βαλκάνια.

Ας ξεκινήσουμε με την απογραφή. Στις περισσότερες δυτικές χώρες θεωρείται ως ο χρυσός κανόνας ως προς τον αριθμό των ανθρώπων σε μια χώρα. Όλες οι βαλκανικές χώρες, ωστόσο, αγωνίζονται να αποκτήσουν αξιόπιστα στατιστικά στοιχεία, όπως και η Ελλάδα.

Τον Ιούνιο η Ελληνική Στατιστική Αρχή, ΕΛΣΤΑΤ, ανακοίνωσε ότι σύμφωνα με την απογραφή του χειμώνα του 2021 υπήρχαν 10,4 εκατομμύρια άνθρωποι στη χώρα. Αυτό είναι 3,5% λιγότερο από τον αριθμό που καταγράφηκε στην απογραφή του 2011. Το πρόβλημα είναι ότι ακόμη και η ΕΛΣΤΑΤ γνωρίζει ότι αυτό το νούμερο είναι λάθος.

Το 2011 η απογραφή βρήκε ότι υπήρχαν 10,8 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ελλάδα. Ωστόσο, η Eurostat, η στατιστική υπηρεσία της ΕΕ, η οποία λαμβάνει τα ελληνικά στοιχεία της από την ΕΛΣΤΑΤ, καταγράφει ότι το 2011 υπήρχαν στην πραγματικότητα 11,1 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ελλάδα. Ο λόγος για αυτό είναι ότι μια έρευνα μετά την απογραφή διαπίστωσε ότι η καταμέτρηση είχε υποτιμήσει τον πραγματικό αριθμό των κατοίκων κατά 2,83%, ειδικά επειδή οι παράνομοι μετανάστες στη χώρα δεν είχαν καταμετρηθεί.

Η απογραφή του 2021 πλαισιώθηκε από προβλήματα που οδήγησαν ξανά σε υποκαταμέτρηση, λέει ο Βύρων Κοτζαμάνης, καθηγητής Δημογραφίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας στον Βόλο. Μερικοί ηλικιωμένοι δυσκολεύτηκαν να απαντήσουν στην απογραφή, η οποία διεξήχθη διαδικτυακά για πρώτη φορά, ένα μεγάλο ποσοστό των παράνομων μεταναστών και πάλι δεν θα έχει καταμετρηθεί και, τέλος, η εχθρότητα πολλών προς το κράτος γενικότερα, σημαίνει ότι για άλλη μια φορά ένας μεγάλος αριθμός δεν θα έχει καταμετρηθεί.

Ωστόσο, προβλέποντας προβλήματα, αυτή τη φορά η ΕΛΣΤΑΤ ζήτησε από τους απογραφείς να εκτιμήσουν τον αριθμό των ατόμων που είχαν αρνηθεί να συμμετάσχουν σε μια δεδομένη περιοχή ζητώντας πληροφορίες από τους γείτονές τους.

Δεδομένου αυτού, λέει ο Κοτζαμάνης, πιστεύει ότι η υποεκτίμηση το 2021 σε σύγκριση με το 2011 είναι μικρότερη και ότι ο πραγματικός αριθμός των ανθρώπων στην Ελλάδα είναι 10,6 εκατομμύρια, που θα ήταν μείωση 4,4% έναντι 11,1 εκατομμυρίων εάν είναι σωστό. Αυτός είναι και ο αριθμός που κατέγραψε η Eurostat, χρησιμοποιώντας στοιχεία που της έστειλε η ΕΛΣΤΑΤ, ως τον ελληνικό πληθυσμό για την 1η Ιανουαρίου 2022.

Θάνατοι, γεννήσεις και αποδημίες
Ο λόγος της μείωσης είναι τόσο η μετανάστευση όσο και το χαμηλό ποσοστό γονιμότητας στην Ελλάδα. Ο Κοτζαμάνης πιστεύει ότι μεταξύ 400.000 και 500.000 άνθρωποι έχουν μεταναστεύσει από την οικονομική κρίση, αλλά προσθέτει ότι από αυτόν τον αριθμό περίπου 150.000 θα ήταν αλλοδαποί που ζούσαν στην Ελλάδα.

Το ποσοστό γονιμότητας της Ελλάδας είναι 1,39, το οποίο είναι κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ του 1,5 και πολύ κάτω από τον μαγικό αριθμό 2,1 – ο αριθμός των παιδιών που κάθε γυναίκα θα πρέπει να έχει για να κρατήσει οποιονδήποτε πληθυσμό σε επίπεδο αντικατάστασης χωρίς μετανάστευση. Το 1948 γεννήθηκαν 210.000 μωρά στην Ελλάδα και έκτοτε η τάση είναι αμείλικτα πτωτική. Το 2021 υπήρξαν 86.390 γεννήσεις. Υπήρξαν επίσης 58.975 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, αριθμός που έγινε μεγαλύτερος από το COVID-19 από ό,τι θα ήταν διαφορετικά, ωστόσο υπάρχουν περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις στην Ελλάδα από το 2011.

Αυτή είναι μια τάση που είναι απίθανο να μειωθεί. Κάθε χρόνο υπάρχουν λιγότερες γυναίκες σε αναπαραγωγική ηλικία και, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, ένας σχετικά μεγάλος αριθμός γυναικών δεν κάνουν παιδιά. Από τις γυναίκες που γεννήθηκαν το 1975 για παράδειγμα, ο αριθμός των άτεκνων είναι σχεδόν 24%, σημειώνει ο Κοτζαμάνης.

Καθώς ο αριθμός των μωρών μειώνεται, το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται. Το 1960 ένας Έλληνας θα μπορούσε να περιμένει να ζήσει μέχρι την ηλικία των 68 ετών. Μέχρι το 2020 θα μπορούσε να ζήσει μέχρι τα 81, αριθμός που έχει μειωθεί λίγο από τα προηγούμενα χρόνια λόγω του COVID-19. Μεταξύ 2011 και 2021, η διάμεση ηλικία στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά τέσσερα χρόνια στα 45,5. Στην ΕΕ, μόνο στην Ισπανία και την Πορτογαλία η διάμεση ηλικία αυξήθηκε ταχύτερα.

Ως αποτέλεσμα αυτών των παραγόντων ο πληθυσμός της Ελλάδας γερνά γρήγορα, οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού εμφανίζονται σε αρκετούς τομείς και το ποσοστό του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας έχει αρχίσει να συρρικνώνεται. Σε σύγκριση με το 1951, το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 15-64 ετών στην Ελλάδα σε σύγκριση με το 2020 μειώθηκε κατά 1,4%, αλλά ο αριθμός αυτός θα αυξηθεί τις επόμενες δεκαετίες. Το 1951 το ποσοστό των ατόμων ηλικίας έως 19 ετών ήταν 38,6%, αλλά το 2020 ήταν μόνο 19,4%. Το 1951 ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω ήταν 6,8%, αλλά μέχρι το 2020 ήταν 22,3%, αριθμός που προβλέπεται να αυξηθεί στο 28% έως το 2040. Τότε, λέει ο Κοτζαμάνης, το ποσοστό των ατόμων σε ηλικία εργασίας θα έχει συρρικνωθεί από 58,5% το 2020 σε 54%.

Τα χαμηλά ποσοστά γονιμότητας και η γήρανση του πληθυσμού είναι κοινά σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, αλλά οι πιο πλούσιες δυτικοευρωπαϊκές χώρες έχουν γενικά σταθεροποιήσει τον πληθυσμό τους με τη μετανάστευση. Εδώ η Ελλάδα είναι ακραία. Τις τελευταίες δεκαετίες, έχει μετατραπεί από χώρα μαζικής μετανάστευσης στη μαζική μετανάστευση και ξανά στη μετανάστευση. Σήμερα, περίπου 1,36 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ελλάδα είναι γεννημένοι στο εξωτερικό. Η μετανάστευση βοήθησε να ωθήσει τον πληθυσμό της Ελλάδας στο αποκορύφωμά του το 2010 στα 11,1 εκατομμύρια και τώρα έχει επιβραδύνει τη μείωση του. Περίπου 450.000 αλλοδαποί απέκτησαν την ελληνική υπηκοότητα μεταξύ 1991 και 2021 και ζουν εκεί τώρα λίγο λιγότεροι από 900.000 αλλοδαποί.

Οικογένεια
Στις περισσότερες κοινωνίες, η αστικοποίηση και η εκπαίδευση ήταν οι κινητήριοι παράγοντες που οδηγούν σε οικογένειες να έχουν λιγότερα παιδιά. Ιστορικά, αυτό είναι το ίδιο για την Ελλάδα, αλλά σήμερα υπάρχουν και διακριτικοί παράγοντες που βοηθούν στη διατήρηση του ελληνικού ποσοστού γονιμότητας σε πτώση.

Στην Ελλάδα, η οικογένεια έπαιζε πάντα πολύ σημαντικό ρόλο στη στήριξη των νεότερων γενιών, αλλά η οικονομική κατάρρευση από το 2009 έχει ακρωτηριάσει σοβαρά την ικανότητά της να το κάνει σε σύγκριση με το παρελθόν. Οι συντάξεις και τα μεγάλα επιδόματα συντάξεων για όσους απασχολούνται στο κράτος ή σε κρατικές εταιρείες έχουν περικοπεί. Στο παρελθόν, μέρη αυτών των μετρητών συχνά περνούσαν σε παιδιά και εγγόνια για να τα βοηθήσουν να αγοράσουν τα δικά τους σπίτια, βοηθώντας τα να παντρευτούν και να κάνουν παιδιά. Τώρα, μετά από χρόνια υψηλής ανεργίας και χαμηλούς μισθούς για όσους μπορούν να βρουν δουλειά, οι περισσότεροι νέοι «δεν έχουν τα μέσα για να κάνουν οικογένεια», λέει ο Μιχάλης Γουδής, επικεφαλής της δεξαμενής σκέψης του Ιδρύματος Heinrich Boll στην Ελλάδα.

Το Ίδρυμα υποστήριξε μια μελέτη, εξηγεί, η οποία διαπίστωσε ότι περισσότερο από το 50% στην περιοχή της Θεσσαλονίκης δήλωσαν ότι ήταν «υπερφορτωμένοι» από το κόστος στέγασης, που σημαίνει ότι πλήρωσαν περισσότερο από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για έξοδα στέγασης.

Αυτός είναι ο λόγος που το 88,5% των Ελλήνων ανδρών ηλικίας 16-29 ετών εξακολουθούν να ζουν με τους γονείς τους, αριθμός που ξεπέρασε στην ΕΕ μόνο η Κροατία. Για την ΕΕ συνολικά, το ποσοστό αυτό είναι 71,6% και, συγκριτικά, στη Σουηδία είναι 42,3%.

Αν και λιγότερο από πριν, ο γάμος εξακολουθεί να θεωρείται πολύ σημαντικός για τη δημιουργία οικογένειας, αλλά για να παντρευτείς πρέπει να έχεις δουλειά και σπίτι, λέει ο Κοτζαμάνης. Αν δεν έχεις δουλειά ή είναι κακοπληρωμένη, «συνεχίζεις να ζεις με τους γονείς σου» και έτσι δεν μπορείς να παντρευτείς.

Ακόμα κι αν παντρευτείτε, ωστόσο, οι ανισότητες μεταξύ των φύλων στην Ελλάδα είναι, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat του 2016, οι χειρότερες σε ολόκληρη την ΕΕ με μόνο το 53% των ανδρών να συμμετέχουν στην καθημερινή φροντίδα των παιδιών και αυτό μειώνει επίσης το ποσοστό γεννήσεων. Ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 69%.

Ως αποτέλεσμα αυτών των παραγόντων, σύμφωνα με στοιχεία του 2018, μόνο το 49% των Ελληνίδων ηλικίας 20-64 ετών εργάζονταν, το χαμηλότερο ποσοστό στην ΕΕ, αν και η συμμετοχή των ανδρών στο εργατικό δυναμικό με 70% ήταν επίσης η χαμηλότερη στην Ένωση, αν και στο ίδιο επίπεδο με την Κροατία. Αυτοί οι χαμηλοί αριθμοί, ωστόσο, σημαίνουν ότι θεωρητικά η Ελλάδα έχει πολύ περισσότερες ευκαιρίες να αμβλύνει το πλήγμα του συρρικνούμενου εργατικού δυναμικού και ως εκ τούτου της συρρικνούμενης φορολογικής βάσης, από χώρες όπως η Σουηδία όπου εργάζονται το 80% των γυναικών και το 84% των ανδρών σε ηλικία εργασίας. Για να γίνει αυτό, ωστόσο, θα είναι δύσκολο – ιδίως εάν οι γυναίκες που τώρα δεν εργάζονται δεν έχουν τις κατάλληλες δεξιότητες, δεν ζουν όπου υπάρχουν δουλειές ή εάν οι δουλειές δεν πληρώνουν αρκετά ώστε να αξίζει τον κόπο για αυτές να δουλέψουν για παράδειγμα, η τιμή της παιδικής μέριμνας και της μεταφοράς ακυρώνει το πιθανό εισόδημά τους.

Μαζική έξοδος
Για όλους, οι δεξιότητες είναι ένα ζήτημα με δημογραφικές συνέπειες. Η εκπαίδευση ήταν πάντα πολύτιμη στην Ελλάδα, γεγονός που οδήγησε, όχι μόνο σίγουρα, σε μια αγροτική φυγή καθώς οι νέοι έφευγαν από το σπίτι για το πανεπιστήμιο και στη συνέχεια αναζήτησαν θέσεις εργασίας ειδικευμένων και γραφείου. «Αν έχεις πάει στο πανεπιστήμιο, δεν θέλεις να γίνεις εργάτης», σχολιάζει ο Γουδής του Ιδρύματος Heinrich Boll.

Η οικονομική κρίση από το 2009 απλώς ενίσχυσε αυτήν την τάση καθώς περισσότεροι νέοι πήγαν στο πανεπιστήμιο ή παρέτειναν τις σπουδές τους αντί να είναι άνεργοι. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών, αυτό οδήγησε σε μαζική ερήμωση της υπαίθρου, ειδικά στη βόρεια Ελλάδα, και τη συγκέντρωση 5,5 εκατομμυρίων, ή περισσότερο από το μισό του πληθυσμού, μέσα και γύρω από τις δύο μεγαλύτερες πόλεις της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Κατά συνέπεια, οι αγροτικές περιοχές συχνά μένουν με ηλικιωμένους και χειρότερες υπηρεσίες, κάτι που με τη σειρά του ενθαρρύνει όλο και περισσότερους ανθρώπους να φύγουν.

Για χρόνια, οι δημογράφοι προειδοποιούσαν τις ελληνικές κυβερνήσεις για τη δημογραφική καταστροφή που αντιμετωπίζει η χώρα, αλλά ελάχιστα έχουν γίνει. Πρόσφατα είπαν στα σχολεία να παρατείνουν το ωράριο εργασίας τους και ο Μητσοτάκης μίλησε για διάφορα φορολογικά κίνητρα για να σταματήσει η διαρροή εγκεφάλων. Ωστόσο, το γεγονός παραμένει, λέει ο Κοτζαμάνης, ότι όταν οι φοιτητές της σχολής του αποφοιτούν, μπορούν να περιμένουν να αμείβονται με 600-700 ευρώ το μήνα, και όχι απαραίτητα στον τομέα που έχουν επιλέξει, σε σύγκριση με 1.200 ευρώ πριν από σχεδόν 15 χρόνια. Ακόμα κι αν υπάρχουν δουλειές, τότε πολλοί θα επιλέξουν να πάνε στο εξωτερικό.

Στην άλλη άκρη της κλίμακας, ακόμη και πολλοί μετανάστες –νόμιμοι και παράνομοι– δεν θέλουν πλέον να κάνουν τις δουλειές που δεν θέλουν οι Έλληνες, είτε επειδή αμείβονται άσχημα είτε επειδή τους φέρονται άσχημα. «Το 2017 δούλευα για περισσότερες από 12 ώρες την ημέρα σε ένα αρτοποιείο ξεκινώντας από τις τέσσερις το πρωί και πληρωνόμουν 15 ευρώ την ημέρα συν το ψωμί», λέει η Erjalda Kucuku, μια Αλβανίδα που έζησε πολλά χρόνια στην Ελλάδα. Τώρα στην Ιταλία, πληρώνεται 80 ευρώ για ένα πρωινό που φροντίζει έναν ηλικιωμένο.

Οι έρευνες δείχνουν ότι οι Έλληνες είναι απαισιόδοξοι για το μέλλον τους. Ήταν κάποτε μια αρκετά μεγάλη μεσαία τάξη, λέει ο Γουδής, «βιώνει μια μεταμόρφωση», με ένα μεγάλο ποσοστό να είναι πλέον στο ίδιο επίπεδο με τα φτωχότερα μέρη της ελληνικής κοινωνίας.

Οι οικογενειακές μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις έχουν καταστραφεί από χρόνια κρίσης, συμπεριλαμβανομένου του COVID-19, και όλα αυτά συνωμοτούν για να στείλουν περισσότερους Έλληνες στο εξωτερικό και να αποκτήσουν ολοένα και λιγότερα παιδιά. Μέχρι το 2050 ο πληθυσμός της Ελλάδας προβλέπεται να είναι 9,5 εκατομμύρια, περισσότερο από 1 εκατομμύριο λιγότερο από σήμερα και 14,64% λιγότερο από ό,τι στην κορύφωσή του το 2010.

ΠΗΓΗ

div#stuning-header .dfd-stuning-header-bg-container {background-color: #5dacee;background-size: initial;background-position: top center;background-attachment: initial;background-repeat: initial;}#stuning-header div.page-title-inner {min-height: 450px;}#main-content .dfd-content-wrap {margin: 0px;} #main-content .dfd-content-wrap > article {padding: 0px;}@media only screen and (min-width: 1101px) {#layout.dfd-portfolio-loop > .row.full-width > .blog-section.no-sidebars,#layout.dfd-gallery-loop > .row.full-width > .blog-section.no-sidebars {padding: 0 0px;}#layout.dfd-portfolio-loop > .row.full-width > .blog-section.no-sidebars > #main-content > .dfd-content-wrap:first-child,#layout.dfd-gallery-loop > .row.full-width > .blog-section.no-sidebars > #main-content > .dfd-content-wrap:first-child {border-top: 0px solid transparent; border-bottom: 0px solid transparent;}#layout.dfd-portfolio-loop > .row.full-width #right-sidebar,#layout.dfd-gallery-loop > .row.full-width #right-sidebar {padding-top: 0px;padding-bottom: 0px;}#layout.dfd-portfolio-loop > .row.full-width > .blog-section.no-sidebars .sort-panel,#layout.dfd-gallery-loop > .row.full-width > .blog-section.no-sidebars .sort-panel {margin-left: -0px;margin-right: -0px;}}#layout .dfd-content-wrap.layout-side-image,#layout > .row.full-width .dfd-content-wrap.layout-side-image {margin-left: 0;margin-right: 0;}